W wielu częściach świata sposób odżywiania staje się coraz bardziej podobny. Lokalne zboża, rośliny strączkowe, fermentowane napoje i potrawy przygotowywane według rodzinnych metod ustępują produktom dostępnym w tych samych sieciach handlowych: słodzonym napojom, gotowym przekąskom, oczyszczonym zbożom i żywności wytwarzanej przemysłowo (1).
Zmiana wynika z rozwoju miast, migracji, cen żywności, globalnego handlu oraz łatwiejszego dostępu do produktów gotowych. Wraz z nią zanika wiedza o tym, co jedzono, skąd pochodziły składniki, jak je przechowywano i fermentowano oraz jak jadłospis zmieniał się w ciągu roku (1, 2).
Autorzy komentarza opublikowanego w „Nature Medicine” proponują międzynarodowy program badawczy o nazwie World Diet Initiative. Jego celem jest opisanie lokalnych diet przekazywanych między pokoleniami i zbadanie ich wpływu na odporność, metabolizm oraz mikrobiom jelitowy (1).
Termin „heritage diet” oznacza w tym przypadku cały sposób odżywiania związany z określoną społecznością i miejscem. Obejmuje składniki, metody uprawy i pozyskiwania żywności, sposób gotowania, fermentację, pory posiłków, sezonowość oraz zwyczaje związane ze wspólnym jedzeniem.
Przykłady są bardzo różne.
Dieta części społeczności Masajów opiera się w dużym stopniu na mleku i mięsie. W niektórych regionach Etiopii i Tanzanii dominuje żywność roślinna: rośliny strączkowe, warzywa, lokalne zboża i produkty fermentowane. Na wyspach Pacyfiku podstawą mogą być ryby, taro i kokos. Indyjskie sposoby odżywiania obejmują liczne przyprawy, rośliny strączkowe i lokalne metody obróbki żywności (1, 3).
Tak różne diety wystawiały organizmy ludzi i ich mikroorganizmy jelitowe na odmienne składniki przez wiele pokoleń. Większość z tych zależności nie została zbadana za pomocą porównywalnych badań klinicznych.
Znacznie więcej danych zebrano o diecie śródziemnomorskiej i japońskiej niż o tradycyjnych dietach Afryki, Azji Południowej, Ameryki Łacińskiej czy wysp Pacyfiku. Badania żywienia często prowadzi się w zamożnych państwach, na grupach, które już jedzą podobne produkty dostępne w supermarketach (1, 3).
World Diet Initiative ma składać się z dwóch części.
Pierwszą będzie World Diet Atlas — publiczny zbiór opisów lokalnych sposobów odżywiania. Dokumentacja ma obejmować:
– podstawowe produkty i charakterystyczne potrawy,
– źródła białka, tłuszczu, warzyw i owoców,
– fermentowanie, suszenie, wędzenie, kiszenie i mielenie,
– pochodzenie żywności: uprawę, hodowlę, zbieractwo, rybołówstwo lub zakup,
– liczbę i pory posiłków,
– zmiany zależne od sezonu i zbiorów,
– miejscowe nazwy potraw oraz zwyczaje związane z ich spożywaniem (2).
Opis ma powstawać z udziałem społeczności, której dotyczy. Formularz projektu wymaga informacji o konsultacjach, zgodzie społeczności oraz osobach mogących potwierdzić prawidłowość opisu (2).
Druga część, World Diet Project, ma obejmować badania biologiczne prowadzone według wspólnych zasad. Naukowcy chcą mierzyć między innymi skład mikrobiomu, związki chemiczne obecne we krwi, reakcje komórek odpornościowych, poziom glukozy, tłuszczów i markerów zapalnych (1, 3).
Wspólne metody mają umożliwić porównywanie wyników z różnych państw. Obecnie jedno badanie może analizować próbki kału, drugie pojedynczy marker zapalny, a trzecie jedynie ankietę o częstotliwości jedzenia. Takie wyniki trudno ze sobą zestawić.
Przykład możliwego podejścia pochodzi z regionu Kilimandżaro w Tanzanii.
W randomizowanym badaniu uczestniczyło 77 zdrowych młodych mężczyzn. Część osób mieszkających na wsi zmieniła na dwa tygodnie lokalną dietę na dietę typu zachodniego. Część mieszkańców miasta wykonała zmianę w przeciwnym kierunku. Trzecia grupa piła przez tydzień tradycyjny fermentowany napój z bananów i prosa, nazywany Mbege (4).
Lokalny jadłospis zawierał dużo produktów roślinnych, błonnika, fasoli, warzyw, pełnych ziaren i żywności fermentowanej. Dieta typu zachodniego dostarczała więcej mięsa, oczyszczonych zbóż, smażonych produktów i żywności o dużej zawartości energii.
Po dwóch tygodniach zachodniego jadłospisu we krwi wzrosły niektóre białka związane ze stanem zapalnym i zaburzeniami metabolicznymi. Zmieniła się również zdolność komórek krwi do reagowania na kontakt z bakteriami i grzybami. Uczestnicy przytyli średnio o 2,6 kilograma (4).
Zmiana z diety zachodniej na lokalną wiązała się ze spadkiem wielu białek uczestniczących w procesach zapalnych. Część zmian utrzymywała się jeszcze cztery tygodnie po zakończeniu interwencji. Picie fermentowanego napoju również zmieniało odpowiedzi odpornościowe i stężenia części białek we krwi (4).
Badanie trwało krótko, obejmowało małą grupę młodych mężczyzn i nie sprawdzało liczby zawałów, przypadków cukrzycy ani długości życia. Wyniki dotyczą markerów biologicznych. Stanowią podstawę do dłuższych doświadczeń, a nie gotową instrukcję żywieniową.
Dieta może szybko zmieniać również mikrobiom.
Mikrobiom jelitowy to zbiorowość bakterii, archeonów, grzybów i wirusów żyjących w przewodzie pokarmowym. Drobnoustroje rozkładają część składników, których organizm człowieka sam nie trawi, i wytwarzają substancje oddziałujące na jelita, wątrobę oraz komórki odpornościowe.
W kontrolowanym badaniu z 2014 roku przejście na jadłospis oparty wyłącznie na produktach zwierzęcych albo roślinnych zmieniało skład i aktywność mikrobiomu już w ciągu kilku dni (5).
W innym badaniu osoby jedzące przez kilka tygodni więcej produktów fermentowanych miały większą różnorodność mikroorganizmów jelitowych i niższe stężenia części markerów zapalnych. Dieta bogata w błonnik wywoływała odmienne reakcje, zależne między innymi od wyjściowego mikrobiomu uczestnika (6).
Takie wyniki wyjaśniają, dlaczego sama lista składników może być niewystarczająca. Znaczenie mają sposób przygotowania, stopień przetworzenia, rodzaj błonnika, fermentacja oraz mikroorganizmy już obecne w jelitach danej osoby.
Tradycyjne diety mogą zawierać elementy korzystne, obojętne lub szkodliwe. Niektóre dostarczają dużo soli, tłuszczów nasyconych, alkoholu albo substancji powstających podczas wędzenia. Inne mogą powodować niedobory w okresach suszy lub przed zbiorami. Każdy wzorzec wymaga osobnej oceny.
Porównania między społecznościami są również podatne na błędy. Osoby jedzące lokalną żywność mogą różnić się od mieszkańców miast pod względem aktywności fizycznej, dochodu, dostępu do opieki medycznej, stosowania antybiotyków, zanieczyszczenia środowiska i częstości zakażeń. Badania powinny mierzyć te czynniki, zamiast przypisywać każdą różnicę samej diecie.
Znaczenie ma też sposób prowadzenia badań. Lokalne społeczności powinny uczestniczyć w wyborze pytań, opisie własnych praktyk i podejmowaniu decyzji o udostępnianiu danych. Autorzy World Diet Initiative deklarują, że badania mają być prowadzone przez miejscowych partnerów, którzy zachowają kontrolę nad zebranymi informacjami (2, 3).
Publikacja w „Nature Medicine” ma formę komentarza przedstawiającego plan działania. Pełne wyniki World Diet Initiative pojawią się po zebraniu opisów diet i przeprowadzeniu badań w wielu populacjach.
Czas ma znaczenie. Gdy dana społeczność zmieni sposób odżywiania, późniejsze odtworzenie wcześniejszego jadłospisu może być niemożliwe. Znikają lokalne odmiany roślin, techniki fermentacji, proporcje składników oraz wiedza przekazywana w rodzinach.
Razem z nimi może zniknąć możliwość zbadania, jak odmienne sposoby jedzenia wpływały na organizm człowieka i mikroorganizmy żyjące w jego jelitach.
Źródła:
- Q. de Mast i in., „Studying vanishing dietary diversity before it is lost: the World Diet Initiative”, Nature Medicine, 15 lipca 2026, DOI: 10.1038/s41591-026-04520-5.
- World Diet Initiative, „World Diet Atlas” oraz formularz dokumentowania lokalnych diet, 2026.
- Radboud University Medical Center, „Global research maps health effects of local diets”, 16 lipca 2026.
- G.S. Temba i in., „Immune and metabolic effects of African heritage diets versus Western diets in men: a randomized controlled trial”, Nature Medicine 31, 1698–1711, 2025, DOI: 10.1038/s41591-025-03602-0.
- L.A. David i in., „Diet rapidly and reproducibly alters the human gut microbiome”, Nature 505, 559–563, 2014, DOI: 10.1038/nature12820.
- H.C. Wastyk i in., „Gut-microbiota-targeted diets modulate human immune status”, Cell 184, 4137–4153.e14, 2021.