W europejskich regionach, w których wykształcenie dzieci słabiej zależy od wykształcenia rodziców, powstaje więcej patentów. Taki związek opisuje badanie opublikowane w „Nature”, oparte na danych z 36 państw i kilku dekad obserwacji (1, 2).
Badacze stworzyli EUROPE-IGM-ATLAS — bazę mierzącą międzypokoleniową mobilność edukacyjną w 225 mniejszych regionach NUTS 2 oraz 108 większych regionach NUTS 1. Roczne wskaźniki obejmują lata 1985–2025. Analiza wynalazczości korzystała z danych patentowych do 2020 roku (1, 3).
Co oznacza mobilność edukacyjna
Mobilność jest wysoka, gdy poziom edukacji rodziców słabo przewiduje poziom edukacji ich dzieci.
Przykład: dwoje uczniów ma podobne zdolności i motywację. Rodzice pierwszego ukończyli studia, rodzice drugiego zakończyli naukę wcześniej. W regionie o wysokiej mobilności oboje mają zbliżoną szansę na zdobycie wykształcenia odpowiadającego ich możliwościom. W regionie o niskiej mobilności pochodzenie rodzinne silniej wpływa na dalszą naukę.
Badanie dotyczyło edukacji, a nie awansu dochodowego, zmiany klasy społecznej ani przeprowadzki. Autorzy porównywali liczbę lat nauki respondentów z wykształceniem lepiej wykształconego rodzica (1).
Jak powstał atlas
Autorzy połączyli 11 edycji European Social Survey z lat 2002–2023. Respondentów podzielili na trzy grupy urodzeniowe:
– 1940–1959,
– 1960–1979,
– 1980–1999.
Następnie obliczyli, jak mocno edukacja rodziców wiązała się z edukacją dzieci w każdym regionie. W głównym wariancie bazy uwzględniono ponad 257 tysięcy osób. Do analizy mobilności i patentów na ujednoliconym poziomie regionalnym użyto ponad 233 tysięcy obserwacji indywidualnych i panelu 137 regionów (1, 2).
Miary przypisane do grup urodzeniowych przekształcono w wartości roczne. Waga danej grupy rosła, gdy jej członkowie wchodzili na rynek pracy i zdobywali doświadczenie, a malała wraz z przechodzeniem na emeryturę. Pozwoliło to zestawić zmianę składu pracujących pokoleń z liczbą patentów powstających w kolejnych latach (1).
Młodsze pokolenia uczyły się dłużej niż ich rodzice
Zależność między liczbą lat edukacji rodziców i dzieci osłabła między najstarszą a najmłodszą badaną grupą. Średni wskaźnik „dziedziczenia” edukacji spadł z 0,459 do 0,355. Oznacza to wzrost mobilności w drugiej połowie XX wieku (1).
Większość poprawy wynikała z tego, że osoby pochodzące z rodzin o krótszej edukacji same pozostawały w systemie nauki dłużej.
Druga miara dała ostrożniejszy obraz. Po uwzględnieniu miejsca zajmowanego przez rodzinę w lokalnym rozkładzie edukacji wskaźnik spadł jedynie z 0,415 do 0,400, a zmiana nie była statystycznie istotna (1).
Można to wyjaśnić prostym przykładem. Jeżeli niemal całe pokolenie uczy się o trzy lata dłużej od poprzedniego, dzieci rodziców z krótką edukacją osiągają wyższy poziom bez dużej zmiany swojej pozycji względem rówieśników. Edukacja rośnie, a hierarchia pozostaje podobna.
Nierówność edukacyjna i mała mobilność występują razem
Regiony z dużymi różnicami w liczbie lat nauki częściej miały także silniejszą zależność między edukacją rodziców i dzieci. Korelacja między międzypokoleniowym „dziedziczeniem” edukacji a nierównością wynosiła 0,62 na poziomie państw, 0,47 dla regionów NUTS 1 i 0,41 dla regionów NUTS 2 (1, 2).
Na mapach widoczne były granice państw. Sugeruje to znaczenie krajowych systemów szkolnych, zasad finansowania, dostępu do uczelni i innych instytucji działających na poziomie państwa. Równocześnie w obrębie jednego kraju występowały wyraźne różnice regionalne.
Przeciętnie większą mobilność i mniejsze nierówności odnotowano w Europie Północnej i Środkowej. Europa Południowa i Wschodnia częściej znajdowała się po przeciwnej stronie zestawienia. Jest to opis rozkładu regionalnych wskaźników, a nie ocena pojedynczych szkół, uczniów lub całych społeczeństw (1, 4).
Większa mobilność wiązała się z większą liczbą patentów
Autorzy mierzyli wynalazczość na trzy sposoby:
– liczbą zgłoszeń patentowych,
– liczbą patentów, które zostały przyznane,
– liczbą patentów ważoną późniejszymi cytowaniami.
Patenty przypisywano do regionu wskazanego przy lokalizacji wynalazcy. Jeżeli autorzy jednego patentu znajdowali się w kilku regionach, zgłoszenie dzielono między te regiony (1).
We wszystkich głównych wariantach modelu niższa zależność edukacji dzieci od wykształcenia rodziców wiązała się z większą aktywnością patentową.
Zmniejszenie wskaźnika dziedziczenia edukacji o 0,1 — wartość zbliżoną do średniej zmiany między najstarszym i najmłodszym pokoleniem — odpowiadało wzrostowi liczby patentów o 4–23%, zależnie od modelu. W preferowanym zestawie analiz średnia oszacowana zmiana wynosiła około 11% (1, 4).
Autorzy wykonali 420 dodatkowych estymacji, zmieniając miary mobilności, sposób liczenia patentów, zestaw zmiennych kontrolnych, wagi grup urodzeniowych i zasady uwzględniania migrantów.
Około 89% wyników z głównej rodziny modeli wskazywało statystycznie istotny związek w tym samym kierunku. Im silniej pochodzenie określało edukację, tym mniej patentów przypadało na region (1).
Skąd może brać się ten związek
W regionie o małej mobilności część zdolnych osób nie dociera do studiów, laboratoriów, zawodów technicznych i sieci zawodowych prowadzących do działalności wynalazczej.
Powodem mogą być koszty, słabsza szkoła, brak informacji, konieczność szybkiego podjęcia pracy albo brak kontaktu ze środowiskiem naukowym i przedsiębiorczym.
Gdy te bariery maleją, większa liczba osób zdobywa umiejętności potrzebne do tworzenia nowych produktów i procesów. Region przestaje tracić ludzi, których zdolności wcześniej nie przekładały się na dalszą edukację.
Sama średnia liczba lat nauki nie opisywała całego wyniku. Związek utrzymywał się po uwzględnieniu przeciętnego wykształcenia i nierówności edukacyjnej. Dwa regiony o podobnym odsetku absolwentów mogą różnić się tym, z jakich rodzin pochodzą osoby docierające na uczelnie i do zawodów badawczych (1, 4).
Największa korzyść pojawiała się tam, gdzie mobilność była wcześniej mała
Zależność nie miała stałej siły.
Największy wzrost patentowania towarzyszył poprawie mobilności w regionach, w których edukacja była mocno zależna od pochodzenia. Przy wysokiej mobilności dalsza poprawa dawała mniejszy przyrost.
Autorzy opisują możliwość nasycenia: po usunięciu największych barier kolejne małe zmiany nie otwierają równie dużej grupie ludzi drogi do edukacji i pracy badawczej (1).
Odmienny wynik dotyczył największych ośrodków patentowych, należących do górnych 10% regionów. Związek był tam słaby, niestabilny, a w części modeli przyjmował odwrotny kierunek.
Takie miejsca mają już duże uczelnie, firmy technologiczne, kapitał, sieci specjalistów i napływ pracowników z innych regionów. Ich liczba patentów zależy mocniej od skupienia istniejących zasobów oraz działalności małej grupy bardzo produktywnych wynalazców (1).
Patent nie obejmuje całej działalności twórczej
Liczba patentów jest mierzalna i pozwala porównywać regiony przez wiele lat. Ma też ograniczenia.
Nie każdy wynalazek jest patentowany. Oprogramowanie, nowe usługi, metody organizacji pracy, część badań publicznych i wiedza przekazywana bez zgłoszenia patentowego mogą pozostać poza bazą.
Liczba patentów nie mówi też wprost, czy powstałe rozwiązania poprawiły produktywność, zdrowie lub jakość życia.
Autorzy użyli patentów przyznanych oraz patentów ważonych cytowaniami, aby częściowo odróżnić liczbę zgłoszeń od ich późniejszego znaczenia. Wyniki miały podobny kierunek (1).
Badanie daje mocne dane regionalne, ale nie jest eksperymentem
Analiza obejmuje wiele państw, regionów i lat. Modele uwzględniały różnice stałe dla regionów, zmiany wspólne dla poszczególnych lat, trendy krajowe, średnią edukację, nierówność edukacyjną oraz inne warunki gospodarcze.
Konstrukcja rocznych wskaźników oparta na wchodzeniu kolejnych pokoleń na rynek pracy ogranicza możliwość, że bieżąca liczba patentów sama zmienia wcześniej zmierzoną mobilność edukacyjną (1).
Pozostają czynniki, których nie udało się zmierzyć. Region może jednocześnie poprawiać szkoły, rozbudowywać uczelnie, finansować badania, przyciągać firmy i inwestować w transport. Część wzrostu patentów może wynikać ze wspólnego działania tych zmian.
Autorzy określają wynik jako dane sugerujące wpływ mobilności na wynalazczość i zaznaczają możliwość obecności nieobserwowanych różnic między regionami. Badanie nie wskazuje jednej reformy edukacyjnej, która odpowiada za wzrost patentów (1).
Dodatkowe ograniczenie wynika z danych ankietowych. Region przypisano na podstawie miejsca zamieszkania dorosłego respondenta podczas badania. Osoba mogła dorastać i uczyć się w innym miejscu, a później przeprowadzić się do dużego miasta. Migracja wewnętrzna może więc częściowo mieszać wpływ miejsca edukacji z wpływem miejsca późniejszej pracy (1).
Co z tego wynika dla polityki regionalnej
Rozwijanie wynalazczości zwykle kojarzy się z laboratoriami, ulgami podatkowymi, grantami i sprowadzaniem specjalistów. Wyniki dodają wcześniejszy etap: dostęp dzieci i młodzieży do edukacji niezależnie od domu rodzinnego.
Działania mogą obejmować:
– dobre przedszkola i szkoły w słabszych regionach,
– pomoc finansową i mieszkaniową dla uczniów oraz studentów,
– dostęp do informacji o studiach i zawodach,
– wsparcie przy przejściu ze szkoły do uczelni,
– staże, opiekę mentorską i kontakt z pracą badawczą,
– rekrutację uwzględniającą warunki, w których powstały osiągnięcia kandydata,
– połączenia transportowe umożliwiające dojazd do szkół i uczelni.
Badanie nie porównywało skuteczności tych narzędzi. Lista opisuje miejsca, w których pochodzenie rodzinne może ograniczać dalszą naukę.
Region może kupić sprzęt laboratoryjny i oferować ulgi firmom. Długotrwała zdolność do tworzenia nowych rozwiązań zależy także od tego, ilu mieszkańców uzyskało realną możliwość zdobycia potrzebnych umiejętności.
Najprostszy wniosek jest ekonomiczny: gdy pochodzenie rodzinne odcina część osób od edukacji, społeczeństwo traci ich przyszłą pracę, pomysły i wynalazki. Równe szanse edukacyjne mogą jednocześnie ograniczać dziedziczenie nierówności i zwiększać aktywność patentową.
Źródła:
- S. McNamara, G. Neidhöfer, P. Lehnert, „Intergenerational mobility fosters innovation in Europe”, Nature, 8 lipca 2026, DOI: 10.1038/s41586-026-10736-9.
- Załączony wydruk artykułu „Intergenerational mobility fosters innovation in Europe”, 8 lipca 2026.
- EUROPE-IGM-ATLAS, baza i dokumentacja danych regionalnych, 2026.
- University of Zurich i ZEW Mannheim, materiały opisujące wyniki badania, lipiec 2026.