Badanie krwi mierzące p-tau217 może pomóc oszacować, u których poznawczo zdrowych starszych osób w kolejnych latach pojawią się zaburzenia poznawcze. W badaniu obejmującym 2684 uczestników osoby z najwyższymi stężeniami tego białka miały oszacowane ryzyko pogorszenia wynoszące 38% w ciągu pięciu lat i 78% w ciągu dziesięciu lat (Buckley i wsp., 2026).
Te liczby brzmią jak zapowiedź testu, który potrafi zajrzeć w przyszłość. Ich sens jest bardziej precyzyjny: p-tau217 może stać się biologicznym wskaźnikiem prawdopodobieństwa, podobnym do cholesterolu LDL w kardiologii. Wynik opisuje ryzyko w określonej grupie, a nie los konkretnej osoby.
Co zmierzono
P-tau217 jest formą białka tau fosforylowaną w pozycji 217. Jego stężenie we krwi rośnie wraz z rozwojem biologicznych zmian typowych dla choroby Alzheimera, zwłaszcza w związku z odkładaniem amyloidu β i późniejszą patologią tau.
Do analizy połączono dane z sześciu kohort badawczych i prób klinicznych: A4, ADNI, Harvard Aging Brain Study, HABS-HD, LEARN oraz Wisconsin Registry for Alzheimer’s Prevention. W chwili pobrania krwi wszyscy uczestnicy byli oceniani jako poznawczo zdrowi. Mediana wieku wynosiła 69,6 roku, kobiety stanowiły 63% próby, a mediana obserwacji wyniosła 5,4 roku. Najdłużej obserwowano część uczestników przez 13,5 roku. W czasie badania 478 osób przeszło do stanu klinicznego zaburzenia poznawczego (Buckley i wsp., 2026).
Badacze nie użyli jednego uniwersalnego progu laboratoryjnego. Wyniki p-tau217 standaryzowano wewnątrz poszczególnych kohort i podzielono na cztery kategorie: niską, pośrednią, wysoką i bardzo wysoką. Ma to znaczenie, ponieważ różne platformy analityczne mogą dawać różne wartości liczbowe. „Bardzo wysokie p-tau217” nie oznacza dziś jednego stężenia, które można przenieść z publikacji do każdego laboratorium.
Jak zmieniało się ryzyko
W grupie z niskim p-tau217 oszacowane ryzyko zaburzeń poznawczych wynosiło 12% po pięciu latach i 40% po dziesięciu. W grupie pośredniej było to odpowiednio 15% i 45%. Przy wysokim wyniku ryzyko rosło do 24% i 62%, a przy bardzo wysokim do 38% i 78% (Buckley i wsp., 2026).
Dla najwyższej kategorii przedział ufności wynosił 33–43% w horyzoncie pięcioletnim oraz 69–84% w horyzoncie dziesięcioletnim. Każdy wzrost p-tau217 o jedno odchylenie standardowe wiązał się ze wzrostem hazardu progresji o 38%. Po uwzględnieniu wieku, płci, wykształcenia, obecności APOE ε4, kohorty i ilości amyloidu w badaniu PET związek nadal pozostawał wyraźny: hazard wzrastał o 32% na każde odchylenie standardowe p-tau217 (Buckley i wsp., 2026).
Model pięcioletni osiągnął AUC około 0,80. Oznacza to dobrą zdolność rozdzielania osób, u których wystąpi pogorszenie, od osób bez takiego zdarzenia. AUC 0,80 nie oznacza 80% pewności diagnozy ani 80% trafności dla każdej badanej osoby.
Co oznacza „pogorszenie poznawcze”
Punkt końcowy badania obejmował rozpoznanie łagodnych zaburzeń poznawczych, otępienia albo powtarzalny wynik Clinical Dementia Rating równy co najmniej 0,5. Nie wszystkie zdarzenia musiały wynikać z choroby Alzheimera.
U osoby po siedemdziesiątce pogorszenie funkcji poznawczych może być związane z chorobą naczyń mózgowych, otępieniem z ciałami Lewy’ego, patologią TDP-43, udarem, chorobą Parkinsona, depresją, zaburzeniami snu, działaniem leków lub mieszaną patologią neurodegeneracyjną. To pomaga wyjaśnić, dlaczego nawet grupa z niskim p-tau217 miała niemałe ryzyko w perspektywie dziesięciu lat.
Liczba 78% nie oznacza więc 78-procentowego prawdopodobieństwa rozpoznania choroby Alzheimera u każdej osoby z wysokim wynikiem. Oznacza oszacowane ryzyko osiągnięcia szeroko zdefiniowanego punktu klinicznego w najwyższej kategorii biomarkera.
Dlaczego p-tau217 może wyprzedzać objawy
Choroba Alzheimera rozwija się długo przed pojawieniem się zauważalnych problemów z pamięcią. Najpierw narasta amyloid β, następnie zmienia się metabolizm tau, później rośnie obciążenie patologicznego tau i uszkodzenie sieci neuronalnych. Kliniczne objawy pojawiają się na końcu tego ciągu.
P-tau217 znajduje się bliżej aktywnej fazy procesu alzheimerowskiego niż sam genetyczny czynnik ryzyka. APOE ε4 informuje o podatności, lecz nie mówi dokładnie, czy proces biologiczny już trwa. Z kolei PET amyloidowy mierzy obciążenie amyloidem, które może być obecne przez wiele lat przed objawami.
W analizie p-tau217 zachowywało związek z przyszłym pogorszeniem także po uwzględnieniu wyniku PET i APOE ε4. Najwyższe ryzyko obserwowano u osób, które miały zarazem bardzo wysokie p-tau217 i duże obciążenie amyloidem w PET (Buckley i wsp., 2026).
Precyzyjne ujęcie wyników brzmi: p-tau217 dostarczało więcej dodatkowej informacji prognostycznej niż sam ilościowy wynik amyloidu PET w zastosowanym modelu. Nie wynika z tego, że badanie krwi może już dziś zastąpić PET w każdej sytuacji klinicznej.
Najsłabszy punkt badania: prognoza dziesięcioletnia
Pięcioletnie oszacowania opierają się na znacznie większej liczbie obserwowanych zdarzeń niż wynik dziesięcioletni. Tylko około 5% uczestników pozostawało w badaniu dłużej niż dekadę, a większość danych z tak długiej obserwacji pochodziła z jednej kohorty — Harvard Aging Brain Study (Buckley i wsp., 2026; „JAMA” Editorial, 2026).
Końcowy fragment krzywej ryzyka jest więc podatny na wpływ małej liczby uczestników, rezygnacji z udziału, zgonów oraz różnic między kohortami. Wynik 38% po pięciu latach ma obecnie mocniejsze oparcie w danych niż 78% po dziesięciu.
Model nie uwzględniał też w pełni konkurencyjnego ryzyka śmierci. U starszej osoby z chorobami sercowo-naczyniowymi lub nowotworem prawdopodobieństwo zgonu może ograniczyć szansę, że zdąży ujawnić się kliniczne pogorszenie poznawcze. Dla decyzji terapeutycznej ma to duże znaczenie.
Wynik zależy także od organizmu poza mózgiem
Stężenie p-tau217 we krwi może być modyfikowane przez funkcję nerek, BMI, niedokrwistość i inne choroby współistniejące. Przewlekła choroba nerek może podnosić poziom biomarkera przez zmieniony klirens. W praktyce ten sam wynik może więc oznaczać inne ryzyko u osoby z prawidłową filtracją nerkową i inne u osoby z zaawansowaną niewydolnością nerek.
Na interpretację wpływają również wiek, płeć, wykształcenie, rezerwa poznawcza, profil naczyniowy i pochodzenie populacyjne. Badane kohorty były lepiej wykształcone i mniej zróżnicowane niż populacja ogólna. Uczestnicy badań nad starzeniem często są zdrowsi i mają lepszy dostęp do opieki niż osoby spoza takich programów.
Przed zastosowaniem wyniku do prognozy indywidualnej potrzebne są kalkulatory uwzględniające konkretną platformę laboratoryjną, funkcję nerek, morfologię, BMI, wiek, choroby współistniejące i dane obrazowe.
Czy zdrowa osoba powinna wykonać taki test
Obecne wytyczne nie zalecają rutynowego badania biomarkerów Alzheimera u osób poznawczo zdrowych poza badaniami naukowymi lub próbami terapeutycznymi (Alzheimer’s Association, 2024).
W 2025 roku FDA dopuściła pierwszy test krwi wspomagający rozpoznawanie patologii alzheimerowskiej: Lumipulse G pTau217/β-Amyloid 1-42 Plasma Ratio. Jego przeznaczeniem są osoby z objawami pogorszenia poznawczego oceniane w specjalistycznej opiece. Test nie został dopuszczony jako populacyjne badanie przesiewowe ani jako samodzielna diagnoza (FDA, 2025).
Dodatni wynik u zdrowej osoby stawia dziś pytania, na które medycyna nie ma jeszcze pełnej odpowiedzi:
- jaki próg zastosować dla danego testu;
- jak skorygować wynik o choroby współistniejące;
- kiedy potwierdzić go przez PET lub płyn mózgowo-rdzeniowy;
- jak często powtarzać pomiar;
- czy i kiedy rozpocząć leczenie;
- jak oszacować bilans korzyści, ryzyka i kosztów.
Samo poznanie wysokiego ryzyka nie daje automatycznie możliwości jego zmiany.
Cały sens testu zależy od leczenia przedobjawowego
Lecanemab i donanemab są stosowane u osób z objawową, wczesną chorobą Alzheimera i potwierdzoną patologią amyloidową. Leczenie wymaga monitorowania MRI i wiąże się z ryzykiem ARIA, czyli obrzęków oraz krwawień związanych z amyloidem.
Trwające próby AHEAD 3–45 i TRAILBLAZER-ALZ 3 badają, czy usuwanie amyloidu przed pojawieniem się objawów może opóźnić łagodne zaburzenia poznawcze lub otępienie. Jeżeli korzyść kliniczna zostanie potwierdzona, test krwi może stać się pierwszym etapem kwalifikacji: tanią metodą wskazującą osoby, które powinny przejść dokładniejszą ocenę.
Jeżeli leczenie przedobjawowe nie opóźni pogorszenia w stopniu większym niż ryzyko terapii, sama prognoza pozostanie głównie narzędziem badawczym.
Najbardziej prawdopodobny model użycia
Najbardziej rozsądny schemat opiera się na zestawie pomiarów, a nie na jednym wyniku. Przyszła ocena ryzyka może łączyć:
- p-tau217;
- stosunek Aβ42/Aβ40;
- GFAP i NfL;
- amyloid PET lub badanie płynu mózgowo-rdzeniowego;
- MRI mózgu;
- APOE;
- funkcję nerek i morfologię;
- cyfrowe testy poznawcze;
- tempo zmian biomarkerów w kolejnych pomiarach.
Jednorazowy wynik mówi mniej niż trajektoria. Osoba z niskim, stabilnym p-tau217 może mieć inny profil niż osoba, u której stężenie rośnie przez kilka lat. Ten kierunek wymaga jednak prospektywnych badań i standaryzacji pomiarów.
Co zatem wiemy
P-tau217 jest jednym z najlepiej udokumentowanych biomarkerów krwi związanych z biologiczną chorobą Alzheimera. Nowe badanie rozszerza jego rolę z wykrywania patologii na szacowanie horyzontu klinicznego pogorszenia.
Najmocniej uzasadnione twierdzenie brzmi następująco: w grupie poznawczo zdrowych, starannie przebadanych starszych osób bardzo wysokie p-tau217 wiązało się z około 38-procentowym ryzykiem wystąpienia łagodnych zaburzeń poznawczych, otępienia lub powtarzalnego CDR co najmniej 0,5 w ciągu pięciu lat (Buckley i wsp., 2026).
Dziesięcioletnie 78% wymaga potwierdzenia w większych i bardziej zróżnicowanych populacjach, z dłuższą obserwacją oraz analizą konkurencyjnego ryzyka śmierci.
Najbliższe lata rozstrzygną, czy p-tau217 pozostanie narzędziem do selekcji uczestników badań, czy stanie się punktem wejścia do leczenia rozpoczynanego jeszcze przed pierwszymi problemami z pamięcią.
Źródła
- Buckley RF i wsp. „Plasma phosphorylated tau 217 and risk of cognitive impairment in cognitively unimpaired older adults”. JAMA. 2026. DOI: 10.1001/jama.2026.12556.
- „Blood biomarkers and prediction of cognitive decline in preclinical Alzheimer disease”. Komentarz redakcyjny. JAMA. 2026. DOI: 10.1001/jama.2026.13322.
- U.S. Food and Drug Administration. „FDA clears first blood test used in diagnosing Alzheimer’s disease”. 16 maja 2025.
- Alzheimer’s Association. „Revised criteria for diagnosis and staging of Alzheimer’s disease”. 2024.
- Alzheimer’s Association International Conference 2026. Materiały dotyczące p-tau217 i ryzyka progresji poznawczej. Londyn, 15 lipca 2026.