Jednym z kluczowych zadań w procesie planowania badań naukowych jest właściwe sformułowanie pytania (lub pytań) badawczego. Dobrze zdefiniowane pytanie ukierunkowuje całą pracę: determinuje dobór metod, rodzaj analiz oraz interpretację uzyskanych wyników. Poniżej omawiam najczęstsze typy pytań badawczych wraz z wyjaśnieniem i praktycznymi przykładami, co powinno ułatwić ich wykorzystanie w rozprawie doktorskiej czy projektach naukowych.
1. Pytania opisowe (Descriptive)
Co to za pytania?
Pytania opisowe mają na celu zebranie i przedstawienie informacji o cechach, właściwościach, częstości występowania czy strukturze określonego zjawiska (osoby, miejsca, procesu, zjawiska przyrodniczego itp.). Zwykle koncentrują się na tym, „co” lub „jak” wygląda dana rzeczywistość, nie wnikając głębiej w przyczyny czy mechanizmy.
Kiedy stosować?
- Gdy chcemy opisać nowe lub słabo zbadane zjawisko.
- Gdy potrzebujemy wstępnego rozpoznania problemu przed przystąpieniem do bardziej złożonych analiz (np. korelacyjnych czy eksperymentalnych).
Przykład:
- „Jakie są główne cechy (właściwości) zanieczyszczeń powietrza w dużych aglomeracjach miejskich w Polsce?”
- „Jakie są kluczowe objawy oraz typowe przebiegi choroby X w populacji Y?”
W obu przypadkach pytamy o opis: chcemy dowiedzieć się, jakie parametry czy charakterystyki wyróżniają badane zjawisko.
2. Pytania porównawcze (Comparative)
Co to za pytania?
Pytania porównawcze dążą do wskazania podobieństw i różnic pomiędzy co najmniej dwoma zjawiskami, grupami lub procesami. Często odpowiadają na „czy” i „w jaki sposób różnią się” lub „co mają wspólnego” dwie kategorie.
Kiedy stosować?
- Gdy chcemy ocenić, czy dwie (lub więcej) grup różnią się między sobą, np. w poziomie jakiejś cechy, w reakcji na określoną interwencję, w wynikach testu itd.
- Gdy w badaniach społecznych lub przyrodniczych chcemy sprawdzić, jak różne warunki środowiskowe lub konteksty kulturowe wpływają na obserwowane zjawisko.
Przykład:
- „Jakie są podobieństwa i różnice w strategiach uczenia się między studentami uczelni publicznych a prywatnych?”
- „W jaki sposób zachowania żywieniowe młodzieży różnią się w zależności od rodzaju szkoły lub regionu zamieszkania?”
Porównujemy tutaj dwie grupy (lub konteksty) i staramy się zidentyfikować wspólne cechy oraz rozbieżności.
3. Pytania korelacyjne (Correlational)
Co to za pytania?
Pytania korelacyjne koncentrują się na tym, czy istnieje współzmienność (związek statystyczny) między dwoma lub większą liczbą zmiennych. Najczęściej sprowadzają się do badania „czy A i B są ze sobą powiązane?” i „w jakim stopniu?” (czy związek jest dodatni, ujemny, silny czy słaby).
Kiedy stosować?
- Gdy chcemy sprawdzić istnienie związku między zmiennymi, niekoniecznie w ujęciu przyczynowo-skutkowym.
- Gdy interesują nas wstępne powiązania, które później mogą zostać poddane głębszej analizie przyczynowej w badaniach eksperymentalnych (o ile jest to możliwe).
Przykład:
- „Czy poziom satysfakcji pracowników (A) jest skorelowany z ich wydajnością w pracy (B)?”
- „Czy wzrost stężenia cząstek PM2.5 (A) wiąże się z częstszym występowaniem chorób układu oddechowego (B)?”
Te pytania sprawdzają, czy zmiana w jednej zmiennej współgra z inną, ale jeszcze nie rozstrzygają, co jest przyczyną, a co skutkiem.
4. Pytania eksploracyjne (Exploratory)
Co to za pytania?
Pytania eksploracyjne dążą do rozpoznania potencjalnych czynników i zależności, które wpływają na przebieg danego zjawiska, często w warunkach słabej rozpoznawalności tematu. Mogą przyjmować formę: „Jakie czynniki wpływają na…?” albo „Czy A i B również oddziałują na C?”.
Kiedy stosować?
- Gdy obszar badawczy nie jest jeszcze dobrze zdefiniowany i pragniemy odkryć nowe perspektywy, kategorie czy zależności.
- Gdy dotychczasowa literatura nie dostarcza jasnego obrazu przyczyn lub uwarunkowań danego zjawiska.
Przykład:
- „Jakie czynniki decydują o poziomie innowacyjności firm z sektora MSP w Polsce?”
- „Czy i w jaki sposób dieta i aktywność fizyczna rodziców (A i B) wpływają na rozwój otyłości u dzieci (C)?”
Badacz zadaje tu pytanie o możliwą (niekoniecznie jeszcze udowodnioną) wielość czynników, które warto przeanalizować w kolejnych etapach badań.
5. Pytania wyjaśniające (Explanatory)
Co to za pytania?
Pytania wyjaśniające odnoszą się do przyczyn, mechanizmów i procesów, które leżą u podstaw obserwowanego zjawiska. Często zadawane w formie: „Co powoduje, że…?”, „Dlaczego występuje…?”, „Jak A wpływa na B w mechanizmie X?”.
Kiedy stosować?
- Gdy mamy już hipotezę o związku przyczynowo-skutkowym i chcemy go sprawdzić empirycznie.
- Gdy celem jest pogłębione zrozumienie procesu – np. w jakich warunkach zachodzi, jak dokładnie przebiega wpływ danej zmiennej na inną.
Przykład:
- „Jakie są przyczyny spadku frekwencji wyborczej w młodym pokoleniu w kraju X?”
- „W jaki sposób ekspozycja na światło niebieskie (A) wpływa na rytm dobowy (B) – jaki mechanizm biologiczny za to odpowiada?”
Tutaj badacz nie poprzestaje na stwierdzeniu, że „coś jest powiązane”, ale dąży do wskazania i zrozumienia procesów lub przyczyn.
6. Pytania oceniające (Evaluation)
Co to za pytania?
Pytania oceniające skupiają się na ocenie skutków, wartości, zalet lub wad określonego działania, programu, interwencji, strategii lub narzędzia. Mają często formę: „Jakie są efekty…?”, „Czy wprowadzenie X było korzystne?”, „Jakie są zalety i ograniczenia…?”.
Kiedy stosować?
- Gdy celem badań jest przeanalizowanie efektywności istniejącego już rozwiązania (np. programu rządowego, kampanii społecznej, metody terapeutycznej).
- Gdy potrzebna jest ewaluacja (np. w badaniach z obszaru pedagogiki, socjologii, zdrowia publicznego).
Przykład:
- „Jaki wpływ na wyniki uczniów miało wprowadzenie zajęć z programowania w szkołach podstawowych?”
- „Jakie są zalety i wady wdrożenia systemu zdalnej opieki medycznej w porównaniu z tradycyjnymi wizytami?”
Zadaniem badacza jest tutaj zmierzyć (ilościowo bądź jakościowo) efekt i go zinterpretować, często z perspektywy skuteczności i kosztów.
7. Pytania działaniowe (Action-based)
Co to za pytania?
Pytania action-based (lub interwencyjne) zorientowane są na konkretne działania lub rozwiązania – „Co można zrobić, by usprawnić…?”, „Jak wprowadzić usprawnienia/doświadczenia/strategie, aby poprawić wynik X?”.
Kiedy stosować?
- Gdy badania mają charakter praktyczny i dążą do zaproponowania konkretnych rekomendacji lub wdrożeń.
- Kiedy po diagnozie problemu (np. słabe wyniki testów, wysoka rotacja pracowników) chcemy zaproponować strategie naprawcze.
Przykład:
- „Co można zrobić, aby poprawić jakość opieki pielęgniarskiej na oddziałach geriatrycznych?”
- „Jakie działania można podjąć, aby zwiększyć konkurencyjność startupów w branży IT?”
Zadaniem badacza jest tutaj nie tylko zidentyfikować problem, ale również wypracować konkretne kroki, które pozwolą tę sytuację poprawić (np. wdrożenie nowego programu szkoleniowego czy zmiana procedur).
Jak wybrać właściwy typ pytania?
- Kontekst badawczy
- Zastanów się, czy Twoje badanie ma charakter wstępny, czy raczej stawia ambitne tezy dotyczące przyczyn lub mechanizmów.
- Ustal, czy chcesz opisywać (opisowe), porównywać (porównawcze), badać związek (korelacyjne), wyjaśniać (wyjaśniające), eksplorować nowe obszary (eksploracyjne), oceniać skutki (oceniające), czy proponować konkretne rozwiązania (działaniowe).
- Stopień zaawansowania tematu
- Jeśli temat jest słabo zbadany, warto zacząć od pytań opisowych bądź eksploracyjnych.
- Jeśli masz solidną bazę literaturową i hipotezy przyczynowe, możesz formułować pytania wyjaśniające.
- Dostęp do danych i narzędzi
- Przy pytaniach korelacyjnych sprawdź, czy masz dane ilościowe.
- Przy pytaniach oceniających upewnij się, czy masz sposób na zmierzenie efektów interwencji lub programu.
- Cel i oczekiwania z perspektywy promotorów czy grantodawców
- Czy Twoja praca ma mieć praktyczny wymiar (pytania działania/oceniające), czy raczej teoretyczny (opisowe, wyjaśniające)?
Podsumowanie
Każdy typ pytania badawczego służy innemu celowi i determinuje wybór metodologii oraz sposób analizowania danych. Zrozumienie, jakiego typu pytania zadajemy w doktoracie (lub innym projekcie naukowym), jest fundamentem dobrze ułożonego planu badań.
- Opisowe pomogą Ci zrozumieć podstawowe cechy zjawiska.
- Porównawcze pozwolą uchwycić podobieństwa i różnice między grupami czy kategoriami.
- Korelacyjne wskażą, czy zmienne są ze sobą statystycznie powiązane.
- Eksploracyjne przydadzą się, gdy szukasz nieznanych wcześniej zależności lub czynników.
- Wyjaśniające pozwolą na wskazanie mechanizmów i przyczynowości.
- Oceniające sprawdzą skuteczność lub wartość już istniejących rozwiązań.
- Działaniowe wskażą, jak poprawić lub ulepszyć określoną sytuację w praktyce.
Dobór właściwego typu pytania jest kluczowym etapem i warto poświęcić mu więcej czasu. Dobrze sformułowane pytanie zwiększa szansę, że całe badanie (a potem tekst rozprawy doktorskiej) będzie logiczne, spójne oraz wartościowe dla szerszej społeczności naukowej.