Przegląd literatury w różnych odsłonach: przewodnik dla doktorantów

Niezależnie od dyscypliny naukowej, każdy doktorant prędzej czy później staje przed koniecznością przygotowania przeglądu literatury. Okazuje się jednak, że samo hasło „literature review” może przybierać wiele postaci i celów badawczych. Istnieje szereg rodzajów przeglądów – od najbardziej rozbudowanych (systematyczne przeglądy i meta-analizy) przez te o luźniejszej strukturze (np. scoping review czy overview), aż po przeglądy mieszane (mixed methods review). Poniższy artykuł podsumowuje najważniejsze typy i przedstawia ich cechy, by pomóc Ci wybrać odpowiedni format do Twojej rozprawy doktorskiej bądź artykułu naukowego.

1. Dlaczego istnieje tyle rodzajów przeglądów?

Różnorodność wynika z odmiennych celów i pytań badawczych. Niektóre dziedziny wymagają szczegółowej i rygorystycznej oceny jakości badań (np. nauki medyczne), inne stawiają na eksplorację szerokiego spektrum tematów (np. nauki społeczne, humanistyka). Wpływ ma także ograniczony czas (stąd rapid review) lub chęć kompleksowego wglądu w różne rodzaje badań (np. mixed methods review).

2. Przeglądy o charakterze krytycznym i opisowym

2.1 Critical Review

Cel: Przedstawienie, że autor gruntownie zapoznał się z literaturą i poddał ją krytycznej ocenie. Często wykracza poza zwykły opis, by formułować hipotezy lub modele teoretyczne.
Metoda wyszukiwania: Zwykle koncentruje się na najistotniejszych publikacjach w dziedzinie.
Ocena jakości: Brak formalnych list kontrolnych; autor sam decyduje, jak oceniać wartość i wkład poszczególnych badań.
Sposób syntezy: Charakter narracyjny lub konceptualny (np. zaproponowanie nowego modelu teoretycznego).
Kiedy się sprawdza: Gdy chcesz zaproponować innowacyjny sposób interpretacji lub powiązać różnorodne źródła w nowy, krytyczny model.

2.2 Literature Review (tradycyjny przegląd literatury)

Cel: Ogólne omówienie stanu wiedzy na dany temat. Może dotyczyć szerokiego zakresu zagadnień.
Metoda wyszukiwania: Może, ale nie musi być wyczerpująca.
Ocena jakości: Niekonieczna (zależy od decyzji autora).
Synteza: Zwykle narracyjna (chronologiczna, tematyczna, konceptualna).
Kiedy się sprawdza: Przy pisaniu rozdziału teoretycznego w pracy doktorskiej, gdy chcesz przedstawić ogólne tło i kluczowe koncepcje.

3. Mapa wiedzy i identyfikacja luk

3.1 Mapping Review / Systematic Map

Cel: „Zmapować” istniejącą literaturę, by wskazać, które obszary są dobrze zbadane, a gdzie istnieją luki wymagające dalszych studiów.
Metoda wyszukiwania: Zakres wyszukiwania i selekcji określa dostępny czas/zakres tematyczny; bywa dość szeroki.
Ocena jakości: Zazwyczaj brak formalnej oceny jakości.
Synteza: Często przybiera formę tabel i grafik (map), aby pokazać dystrybucję tematów.
Kiedy się sprawdza: Gdy Twoim celem jest dopiero wstępne rozpoznanie tematu i wytypowanie obszarów do dalszych, bardziej szczegółowych badań (np. systematycznych).

4. Podejścia ilościowe (wnioski statystyczne)

4.1 Meta-analysis

Cel: Statystyczna integracja wyników licznych badań ilościowych, by uzyskać bardziej precyzyjny szacunek efektu (np. skuteczność leku).
Metoda wyszukiwania: Zazwyczaj wyczerpująca i systematyczna, zgodna z rygorystycznymi protokołami (PRISMA, Cochrane).
Ocena jakości: Istotna – często istnieją kryteria włączenia/wykluczenia badań w zależności od jakości metodologicznej.
Synteza: Graficzna (np. forest plot) i tabelaryczna, z komentarzem narracyjnym.
Kiedy się sprawdza: Gdy masz do czynienia z wieloma ilościowymi badaniami o podobnej metodologii i parametrach, a chcesz wyciągnąć wspólny wniosek o wielkości efektu.

5. Przegląd o charakterze mieszanym (z uwzględnieniem badań ilościowych i jakościowych)

5.1 Mixed Studies Review / Mixed Methods Review

Cel: Połączenie różnych metod badawczych (ilościowych i jakościowych). W efekcie uzyskuje się kompleksowy obraz problemu.
Metoda wyszukiwania: Zależy od przyjętej strategii – czasem wymaga oddzielnego przeszukiwania dla badań jakościowych i ilościowych.
Ocena jakości: Może być dwojaka – odrębna dla badań ilościowych (np. skale oceny ryzyka błędu systematycznego) i jakościowych (np. CASP lub Joanna Briggs Institute checklists).
Synteza: Zazwyczaj łączy metody narracyjne (dla badań jakościowych) i metody statystyczne (dla ilościowych).
Kiedy się sprawdza: Gdy temat wymaga wieloaspektowego ujęcia (np. ocena skuteczności interwencji i jednocześnie zrozumienie doświadczeń pacjentów).

6. Streszczające i przekrojowe formy przeglądu

6.1 Overview

Cel: Ogólna synteza literatury w danej dziedzinie (tzw. mini-wersja scoping review lub systematycznego przeglądu).
Metoda wyszukiwania: Może być mniej systematyczna, skupia się jednak na najważniejszych źródłach.
Ocena jakości: Zależy od założeń autora, często brak formalnej oceny.
Synteza: Narracyjna, z możliwymi elementami tabel (zestawienia kluczowych badań).
Kiedy się sprawdza: Gdy chcesz szybko zapoznać czytelnika z najważniejszymi trendami i koncepcjami w danej dziedzinie, bez drobiazgowego weryfikowania jakości poszczególnych badań.

7. Przeglądy nastawione na szybkość i wstępne rozpoznanie

7.1 Rapid Review

Cel: Szybka ocena tego, co jest już wiadomo na dany temat, często pod kątem praktycznym (np. dla podjęcia decyzji w ochronie zdrowia).
Metoda wyszukiwania: Kompletność wyszukiwania jest zwykle determinowana ograniczeniami czasowymi.
Ocena jakości: Bardzo skrócona, nierzadko ogranicza się do pobieżnej oceny.
Synteza: Zwykle narracyjna, czasem z dodaniem tabel.
Kiedy się sprawdza: Gdy potrzebujesz szybkiej aktualizacji wiedzy do projektu lub raportu, np. w kontekście policy-making.

7.2 Scoping Review

Cel: Wstępne ustalenie zakresu i charakteru badań w danej dziedzinie, bez wnikania w szczegółową ocenę jakości.
Metoda wyszukiwania: Dość szeroka, ale zakres determinowany zakresem tematu i dostępnym czasem.
Ocena jakości: Zwykle brak formalnej oceny.
Synteza: Tabularna i/lub narracyjna, pozwalająca na identyfikację głównych tematów i luk w wiedzy.
Kiedy się sprawdza: Przy planowaniu przyszłych badań czy formułowaniu pytań do systematycznego przeglądu. Szczególnie popularny w naukach medycznych i społecznych.

8. Najbardziej zaawansowane i wyczerpujące

8.1 State-of-the-art Review

Cel: Zaprezentowanie najnowszego „stanu sztuki” w danej dziedzinie, uwzględniając najświeższe badania i dyskusje.
Metoda wyszukiwania: Zwykle dość obszerna; kładzie nacisk na prace w toku (ongoing research), nierzadko uwzględnia preprinty.
Ocena jakości: Rzadko formalna; ważniejsze jest pokazanie trendów i bieżących sporów.
Synteza: Narracyjna, z elementami tabel, by podkreślić nowe kierunki badań.
Kiedy się sprawdza: Gdy chcesz dokonać przeglądu najświeższych osiągnięć w bardzo dynamicznie rozwijającej się dziedzinie (np. AI, nanotechnologia).

8.2 Systematic Review

Cel: Rygorystyczne i wszechstronne przeszukanie, ocena jakości oraz syntetyczne przedstawienie wyników licznych badań (zwykle według określonych protokołów, np. PRISMA).
Metoda wyszukiwania: Aims for exhaustive coverage (zazwyczaj wieloetapowe wyszukiwanie w wielu bazach, rejestracja protokołu).
Ocena jakości: Formalna (listy kontrolne, narzędzia oceny ryzyka błędu).
Synteza: Najczęściej narracyjna, ale z tabelarycznym zestawieniem wyników, czasem łączona z meta-analizą.
Kiedy się sprawdza: Głównie w naukach przyrodniczych i medycznych. Wymaga sporo czasu i szczegółowej metodologii. Cenione przez recenzentów i czasopisma za wysoki poziom wiarygodności.

8.3 Systematic Search and Review / Systematized Review

Cel: Łączy elementy krytycznego przeglądu z kompleksowym wyszukiwaniem, ale może być mniej restrykcyjny niż typowy „systematic review”.
Metoda wyszukiwania: Zbliżona do systematycznej, lecz dopuszcza pewne uproszczenia.
Ocena jakości: Może, ale nie musi być przeprowadzana formalnie.
Synteza: Zwykle zwięzła, nie zawsze zawiera wszystkie etapy (np. formalnej selekcji).
Kiedy się sprawdza: Często wybierany przez doktorantów z ograniczonym czasem czy zasobami, którzy jednak chcą wprowadzić elementy systematyczności.

8.4 Umbrella Review

Cel: Analiza „przeglądów przeglądów” – zestawia wyniki różnych systematycznych przeglądów lub meta-analiz.
Metoda wyszukiwania: Dotyczy wyłącznie przeglądów i meta-analiz, stąd potrzebne kryteria doboru (tylko przeglądy spełniające pewne standardy).
Ocena jakości: Weryfikuje się jakość samych przeglądów.
Synteza: Często graficzna i tabelaryczna, by pokazać konkluzje z różnych przeglądów.
Kiedy się sprawdza: Gdy na dany temat istnieje już kilka systematycznych przeglądów, a chcesz zintegrować ich wnioski.

9. Jak wybrać właściwy typ przeglądu?

Zdefiniuj pytanie badawcze: Czy potrzebujesz dogłębnej analizy jakości badań (systematic review, meta-analysis), czy raczej szerokiego spojrzenia (scoping review)?
Oceń dostępny czas i zasoby: Pełny systematic review bywa bardzo czasochłonny, rapid review – krótszy, ale mniej wyczerpujący.
Rozważ wymagania Twojej dziedziny: W naukach medycznych systematic review i meta-analysis często mają najwyższą wartość dowodową. W humanistyce popularniejsze są przeglądy krytyczne czy narracyjne.
Sprawdź wymogi wydawnicze: Czasopisma i promotorzy mogą mieć preferencje co do stylu i zakresu przeglądu.
Przeanalizuj potencjalne wyniki: Czy zależy Ci na wykryciu luki badawczej, zaproponowaniu nowego modelu, czy może połączeniu istniejących dowodów w jeden wskaźnik liczbowy?

10. Podsumowanie

Bogactwo form przeglądu literatury odzwierciedla złożoność samych badań naukowych. Nie istnieje „jedyny słuszny” typ review – każdy służy innym celom. Jako doktorant powinieneś wybrać metodę, która najlepiej odpowiada na Twoje pytania i ograniczenia (czas, zasoby, dostęp do baz).

Chcesz szybko sprawdzić, co pisano o nowej technologii? Spróbuj scoping review albo rapid review.
Zależy Ci na ocenie skuteczności terapii? Rozważ systematic review i, jeśli to możliwe, meta-analysis.
Masz mieszane dane (ilościowe i jakościowe)? Sprawdź mixed methods review.
Interesuje Cię „przegląd przeglądów”? Wybierz umbrella review.

W każdym przypadku pamiętaj o transparentności: jasno opisz w pracy doktorskiej (lub artykule), jaki typ przeglądu wybrałeś i dlaczego. Określ, w jaki sposób przeszukiwałeś literaturę, jakie były kryteria włączania/wykluczania artykułów oraz – jeżeli dotyczy – jak oceniałeś ich jakość. Dzięki temu Twój przegląd będzie wiarygodny, rzetelny i użyteczny dla innych badaczy. Powodzenia w eksploracji literatury!