Żyjemy w niezwykle ciekawych, choć momentami niepokojących czasach. Sztuczna inteligencja (AI) wkroczyła w nasze życie na dobre, często nawet o tym nie wiedząc. Jak ujawnia sondaż Gallupa, aż 79% Amerykanów korzysta z produktów AI na co dzień. Z drugiej strony, eksperci z MIT Sloan Review słusznie zauważają, że głębokie pytania, które AI stawia o świadomość, inteligencję i podejmowanie decyzji, to nie tylko kwestie techniczne, ale przede wszystkim problemy filozoficzne. Potrzebujemy solidnych podstaw filozoficznych, aby zrozumieć, czym tak naprawdę jest AI, co oznacza bycie inteligentnym w tym kontekście i jak powinniśmy kształtować nasze interakcje z tą technologią. Bez tego fundamentu ryzykujemy stworzenie systemów AI, które będą rozbieżne z naszymi ludzkimi wartościami i sposobem myślenia.
To właśnie ten stan rzeczy nazywamy „kryzysem filozoficznym”. W przeciwieństwie do wcześniejszych rewolucji technologicznych, które zmieniały głównie co możemy zrobić, AI rewolucjonizuje jak myślimy, rozumiemy świat i wchodzimy w relacje z innymi. Jeśli nie rozwiniemy silnych umiejętności krytycznego myślenia, dostosowanych specjalnie do ery AI, grozi nam stanie się biernymi konsumentami decyzji podejmowanych przez algorytmy, a nie aktywnymi i świadomymi partnerami tej technologii.
Stawka jest naprawdę wysoka. Nie chodzi tylko o sprawne korzystanie z narzędzi AI, ale o zachowanie naszej zdolności do niezależnego myślenia, autentycznych ludzkich więzi i podejmowania znaczących decyzji w świecie, w którym AI jest coraz głębiej wpleciona w każdy aspekt naszego życia. Aby skutecznie współpracować z AI, zachowując przy tym nasze człowieczeństwo, musimy rozwinąć siedem kluczowych umiejętności krytycznego myślenia, czerpiąc mądrość z filozofii. Przyjrzyjmy się im bliżej:
- Rozpoznawanie ograniczeń (czyli pokora epistemologiczna): Ta umiejętność zakorzeniona jest w słynnej mądrości Sokratesa: „Wiem, że nic nie wiem”. Nawiązuje również do Immanuela Kanta i jego rozważań o granicach ludzkiego poznania. Pokora epistemologiczna, czyli świadomość ograniczeń naszej własnej wiedzy i rozumu, paradoksalnie czyni nas mądrzejszymi w interakcjach z AI. Rozumiejąc, że AI, mimo swojej mocy obliczeniowej, również ma swoje ograniczenia, możemy skuteczniej wykorzystywać jej potencjał, nie przeceniając jej możliwości. Przykład: Zamiast polegać wyłącznie na algorytmicznych rekomendacjach filmów, celowo wybierajmy filmy spoza naszej „bańki” rekomendacji. Dajmy szansę ludzkiej kreatywności i różnorodności, nawet jeśli AI sugeruje nam coś innego.
- Rozpoznawanie wzorców kontra łamanie wzorców: Ta umiejętność czerpie z filozofii egzystencjalnej, a zwłaszcza z koncepcji radykalnej wolności Jean-Paula Sartre’a. AI jest mistrzem w rozpoznawaniu i wykorzystywaniu wzorców. Ludzie natomiast, jak pisał Sartre, mają zdolność do „przekraczania tego, co dane” – czyli do wyzwalania się z ustalonych schematów i tworzenia nowych możliwości. Krytyczne myślenie w kontekście AI wymaga od nas nie tylko rozumienia wzorców, które algorytmy nam prezentują, ale także umiejętności ich świadomego łamania i wykraczania poza nie. Przykład: Wybierajmy trudne rozmowy twarzą w twarz, zamiast polegać na AI w tworzeniu „idealnych” wiadomości. Priorytetem niech będzie autentyczne połączenie międzyludzkie, nawet jeśli jest mniej wygodne i przewidywalne niż interakcja zapośredniczona przez AI.
- Rozumowanie oparte na wartościach: Ta umiejętność łączy się z koncepcją praktycznej mądrości (phronesis) Arystotelesa. Phronesis to zdolność do rozeznawania, co jest naprawdę ważne w danej sytuacji, co ma prawdziwą wartość. Nawiązuje również do hierarchii wartości Maxa Schelera, który argumentował, że pewne wartości (jak miłość i rozwój duchowy) są z natury wyższe od innych (jak wygoda i użyteczność). W erze AI musimy umieć oceniać, które wartości powinny kierować naszymi decyzjami, nawet jeśli AI proponuje rozwiązania oparte na efektywności czy wygodzie. Przykład: Rozumiemy, że chatbot AI może oferować wygodę i szybkość w komunikacji, ale nie jest w stanie zastąpić głębokiego wzajemnego zrozumienia i empatii, które są fundamentem prawdziwych ludzkich przyjaźni.
- Autentyczna świadomość połączenia: Ta umiejętność czerpie z filozofii Ja i Ty Martina Bubera. Buber rozróżniał relacje Ja-To (traktowanie innych jak obiektów) i relacje Ja-Ty (autentyczne spotkania między podmiotami). W kontekście AI, musimy być świadomi różnicy między interakcjami z systemami AI (które zawsze pozostają relacjami Ja-To) a autentycznymi ludzkimi więziami (relacjami Ja-Ty). Krytyczne myślenie w tym kontekście polega na docenianiu i pielęgnowaniu relacji Ja-Ty w świecie, w którym łatwo jest popaść w relacje Ja-To z technologią i z innymi ludźmi za jej pośrednictwem. Przykład: Regularnie zastanawiajmy się, które decyzje nieświadomie delegujemy AI – od wyboru treści w mediach społecznościowych po decyzje zakupowe. Czy nie tracimy w ten sposób kontaktu z naszymi własnymi preferencjami i autentycznymi potrzebami?
- Podejmowanie decyzji z pełną świadomością wolności: Ta umiejętność opiera się na koncepcji „przemyślanej woli” Hannah Arendt. Chodzi o podejmowanie świadomych wyborów, zamiast poddawania się automatyzacji i wygodzie, które oferuje AI. Nawiązuje również do nacisku Sørena Kierkegaarda na autentyczne podejmowanie wyborów jako centralny element ludzkiej egzystencji. Krytyczne myślenie w erze AI oznacza świadome korzystanie z naszej wolności wyboru, nawet jeśli algorytmy sugerują nam „najlepszą” opcję.Przykład: Regularnie audytujmy decyzje, które nieświadomie powierzyliśmy AI, od wyboru trasy podróży po sugestie dotyczące spędzania wolnego czasu. Czy naprawdę chcemy, aby algorytmy dyktowały nasze życie, czy wolimy aktywnie kształtować naszą przyszłość?
- Analiza wpływu etycznego: Ta umiejętność opiera się na „imperatywie odpowiedzialności” Hansa Jonasa. Jonas argumentował, że nowoczesna technologia wymaga nowego rodzaju etyki, która uwzględnia długoterminowe i dalekosiężne konsekwencje naszych działań. Obejmuje to również utylitarne rozważania o maksymalizacji dobra i minimalizacji szkód. W kontekście AI, musimy krytycznie analizować etyczne implikacje wdrażania systemów AI w różnych dziedzinach życia, biorąc pod uwagę nie tylko natychmiastowe korzyści, ale także potencjalne negatywne skutki dla społeczeństwa i przyszłych pokoleń.Przykład: Zanim wdrożymy system AI do podejmowania decyzji o zatrudnieniu, dokładnie oceńmy, jak może to wpłynąć na różnorodność w miejscu pracy i potencjał ludzki. Czy algorytm nie będzie nieświadomie dyskryminował pewnych grup kandydatów?
- Dążenie do transcendentnego celu: Ta umiejętność czerpie z logoterapii Viktora Frankla i ludzkiej potrzeby sensu, a także z koncepcji samorealizacji Abrahama Maslowa. Chodzi o wykorzystywanie AI jako narzędzia, które wspiera nas w dążeniu do wyższych celów i realizacji naszego ludzkiego potencjału. Krytyczne myślenie w tym kontekście oznacza świadome wykorzystywanie AI do zadań rutynowych i czasochłonnych, aby uwolnić nasz czas i energię na działania, które nadają naszemu życiu sens i pozwalają nam się rozwijać.Przykład: Wykorzystujmy AI do automatyzacji powtarzalnych zadań, aby zyskać czas na znaczącą pracę, rozwijanie pasji i budowanie głębokich relacji z bliskimi. Skupmy się na tym, co naprawdę nas definiuje jako ludzi, a AI niech będzie narzędziem, które nam w tym pomaga.
Te siedem umiejętności krytycznego myślenia to nie tylko abstrakcyjne, filozoficzne koncepty. To niezbędne umiejętności przetrwania, które pozwolą nam zachować nasze człowieczeństwo i sprawczość w świecie coraz bardziej nasyconym sztuczną inteligencją. Pomagają nam angażować się w interakcje z AI w sposób, który wzmacnia, a nie umniejsza nasze człowieczeństwo. Pozwalają nam pozostać zakotwiczonymi w tym, co czyni nas wyjątkowo ludźmi, jednocześnie maksymalnie wykorzystując niesamowite możliwości, jakie oferuje nam AI.
Filozoficzne fundamenty tych umiejętności przypominają nam, że nie mierzymy się tylko z wyzwaniami technicznymi, ale z fundamentalnymi pytaniami o naturę ludzką, cel i potencjał. Wielcy filozofowie zmagali się z tymi pytaniami na długo przed pojawieniem się AI, a ich mądrość dostarcza nam bogatych ram do myślenia o tym, jak możemy współpracować z AI, jednocześnie utrzymując i wzmacniając nasze człowieczeństwo.
W miarę jak AI będzie ewoluować i coraz głębiej integrować się z naszym życiem, rozwijanie tych umiejętności krytycznego myślenia stanie się nie tylko ważne, ale niezbędne dla naszego indywidualnego i zbiorowego rozkwitu. Dostarczają nam one narzędzi mentalnych, których potrzebujemy, aby poruszać się po tym nowym terytorium w sposób przemyślany i celowy, zapewniając, że pozostaniemy aktywnymi architektami naszej przyszłości rozszerzonej o AI, a nie biernymi odbiorcami tego, co ta przyszłość może nam przynieść.