Plagiat to nie tylko „kopiuj i wklej” bez cytowania. Istnieje wiele subtelniejszych form, które często zdarzają się doktorantom (i nie tylko), nierzadko nieświadomie. Poniżej przedstawiam przegląd dziesięciu najczęściej spotykanych rodzajów plagiatu, wraz z wyjaśnieniem i przykładami, by pomóc Ci pisać rzetelne prace naukowe, zachowując najwyższe standardy etyczne.
1. Secondary Source (niewłaściwe cytowanie źródła wtórnego)
- Czym jest? Gdy cytujesz źródło pierwotne (np. badanie lub dane) wyłącznie z pozycji innego opracowania (np. metaanalizy, podręcznika), a nie sięgasz do oryginału.
- Dlaczego to plagiat lub błąd? Informacje mogą być przeinaczone w źródle wtórnym. Błędnie przypisujesz cytat do oryginału, choć w rzeczywistości go nie widziałeś.
- Przykład: „Smith (2020) wykazał, że…” – gdy faktycznie nie czytałeś pracy Smitha, a tylko opracowanie w podręczniku Brown (2022), który przytacza Smitha.
- Jak unikać? Jeśli nie masz dostępu do oryginału, możesz zaznaczyć: „wg Smith (2020), cyt. za Brown (2022)”. Miej jednak świadomość, że najlepiej samemu zweryfikować tekst pierwotny.
2. Invalid Source (fałszywe lub nieistniejące źródło)
- Czym jest? Odwoływanie się do nieistniejących publikacji albo podawanie fałszywych danych bibliograficznych (wyssanych z palca).
- Dlaczego to problem? Wprowadza recenzentów i czytelników w błąd, utrudnia weryfikację i podważa wiarygodność.
- Przykład: Dodanie w bibliografii referencji do artykułu rzekomo opublikowanego w czasopiśmie, ale który faktycznie nie istnieje w żadnej bazie.
- Jak unikać? Zawsze sprawdzaj, czy artykuł, który cytujesz, faktycznie istnieje w bazach (np. Scopus, Web of Science, Google Scholar). Nie wierz ślepo w sugestie AI, bo może wygenerować fałszywe cytowanie.
3. Repetitive Research (tzw. self-plagiarism lub ponowne wykorzystanie danych)
- Czym jest? Gdy powtarzasz we własnej nowej pracy te same dane lub tekst z poprzednich swoich prac — bez wyraźnej informacji, że jest to fragment wcześniej opublikowany.
- Dlaczego to problem? Dla czasopism jest to „recykling” wyników, co może wprowadzać w błąd, sugerując, że to nowe odkrycia.
- Przykład: Publikowałeś dane z tego samego eksperymentu w innej pracy, teraz w nowym artykule pokazujesz te same wykresy bez wyjaśnienia, że to re-use.
- Jak unikać? Jeśli musisz wykorzystać część tych samych danych, ujawnij to w sekcji metod, a jeśli kopiujesz fragment tekstu – oznacz go i odwołaj się do poprzedniego artykułu.
4. Duplication (self-plagiarism w znaczeniu ponownej publikacji)
- Czym jest? Bardzo podobna do punktu wyżej, ale dotyczy powtórnej publikacji tych samych treści (wręcz ten sam tekst) w różnych miejscach.
- Przykład: Publikacja tego samego artykułu (lub bardzo podobnego) w dwóch różnych czasopismach, co bywa określane jako dual submission.
- Dlaczego to problem? Zaburza proces recenzji (może dublować oceny), zwiększa sztucznie liczbę publikacji autora.
- Jak unikać? Publikować dany wynik tylko w jednym miejscu. Jeśli nawiązujesz w innej pracy, cytuj i streszczaj w nowy sposób.
5. Paraphrasing (niedokładne cytowanie, zmiana słów bez źródła)
- Czym jest? Branie czyichś idei lub fragmentu tekstu, zmienianie słów, ale brak odwołania do oryginału.
- Dlaczego to plagiat? Nawet jeśli zmienisz szyk zdania, wciąż przekazujesz cudzą myśl, więc musisz cytować jej autora.
- Przykład: Tłumaczenie akapitu z obcojęzycznego artykułu i lekkie przeredagowanie bez podania źródła.
- Jak unikać? Podawaj zawsze źródło oryginalnej koncepcji i idei. Parafraza jest dozwolona, ale z właściwym cytowaniem i wiernym oddaniem sensu.
6. Replication (jednoczesne składanie do wielu wydawnictw)
- Czym jest? Wysyłanie tej samej pracy do różnych czasopism równocześnie, co może skutkować publikacją tego samego tekstu w kilku miejscach.
- Dlaczego to problem? Wydawnictwa wymagają oryginalności i wyłączności. Publikacja wielokrotna podważa integralność recenzji.
- Przykład: W tym samym tygodniu składasz artykuł do dwóch różnych czasopism, licząc, że któreś go szybko przyjmie.
- Jak unikać? Poczekaj na decyzję pierwszego czasopisma. Jeśli odrzucą, możesz próbować w innym.
7. Misleading Attribution (niewłaściwe przypisywanie autorstwa)
- Czym jest? Podawanie autorów, którzy niewiele wnieśli do pracy lub pomijanie tych, którzy realnie uczestniczyli.
- Dlaczego to plagiat/ nieuczciwość? Autorstwo oznacza znaczący wkład intelektualny. Dodawanie nazwisk „dla prestiżu” albo usuwanie realnych współtwórców jest nieetyczne.
- Przykład: Dołączanie kierownika laboratorium jako współautora, choć nie miał faktycznego wkładu.
- Jak unikać? Ustalić zasady (wg zaleceń np. ICMJE – Międzynarodowy Komitet Redaktorów Czasopism Medycznych) kto zasługuje na miano autora, a kto na podziękowanie.
8. Unethical Collaboration (współpraca łamiąca zasady etyki)
- Czym jest? Przykłady: ukrywanie niektórych uczestników badania, nieujawnienie roli partnera finansującego albo wykorzystywanie czyjejś pracy bez uwzględnienia w publikacji.
- Dlaczego to problem? Mija się z przejrzystością badawczą, może maskować konflikty interesów, pomniejsza wkład realnych współpracowników.
- Przykład: Używasz danych pozyskanych od innej grupy badawczej, nie podając, że to oni je zgromadzili.
- Jak unikać? Szczerość w sekcji Acknowledgments, jawność co do sponsorów, jasne uznanie wkładu wszystkich stron.
9. Verbatim Plagiarism (kopiowanie słowo w słowo)
- Czym jest? Kopiowanie fragmentów tekstu (bez cudzysłowu i cytowania) wprost z innego źródła.
- Dlaczego to klasyczny plagiat? Zabierasz cudze zdania „jeden do jednego” i prezentujesz jako swoje.
- Przykład: W artykule wklejasz całe zdania z podręcznika, nawet nie zmieniając kolejności słów.
- Jak unikać? Jeśli cytujesz dosłownie, daj cudzysłów i odwołanie (np. [Smith, 2020, s. 45]). Najlepiej jednak streszczać lub parafrazować z zachowaniem źródła.
10. Complete Plagiarism (pełne przejęcie cudzej pracy)
- Czym jest? Przywłaszczenie całej cudzej publikacji, opracowania lub badania i przedstawienie go jako własne.
- Dlaczego to poważne przestępstwo naukowe? To najbardziej jaskrawa forma kradzieży intelektualnej, wykluczająca autora z jego twórczości.
- Przykład: Student bierze pracę magisterską kogoś z innej uczelni i oddaje jako swoją.
- Jak unikać? Z oczywistych powodów: nie przywłaszczaj cudzych tekstów. Każda próba skopiowania całej pracy prędzej czy później zostanie zauważona (np. przez systemy antyplagiatowe).
Dlaczego to ważne dla doktoranta?
- Zachowanie integralności naukowej: Plagiat dowolnego rodzaju może zniszczyć Twoją reputację naukową i zakończyć karierę zanim się rozwinie.
- Potencjalne konsekwencje prawne/akademickie: Od cofnięcia stopnia naukowego, przez wykluczenie z uczelni, po zablokowanie przyszłych publikacji.
- Szacunek do oryginalnej twórczości: Każdy wkład naukowy — pomysł, dane, interpretacja — ma wartość i zasługuje na uznanie. Nie „kradnij” dorobku innych.
- Rozwijanie własnego warsztatu: Uczenie się prawidłowego cytowania, omawiania literatury i tworzenia własnych koncepcji sprzyja stawaniu się rzetelnym badaczem.
Jak unikać plagiatu w praktyce?
- Zarządzaj bibliografią: Używaj menedżerów (Zotero, Mendeley) i staraj się skrupulatnie opisywać źródła od samego początku.
- Cytuj zawsze, gdy:
- Parafrazujesz czyjąś koncepcję,
- Korzystasz z czyichś danych lub wykresu,
- Przytaczasz czyjeś słowa (nawet jeśli je lekko przeredagowujesz).
- Uważaj z „pomocą” AI: Generatywne modele (jak ChatGPT) mogą fabrykować cytowania lub wplatać fragmenty cudzych treści. Weryfikuj cytaty w oryginalnych bazach i nie kopiuj bezmyślnie.
- Sprawdzaj pracę w systemach antyplagiatowych: Pomoże Ci to dostrzec fragmenty zbyt podobne do publikowanych tekstów.
Wnioski
Różnorodność form plagiatu jest większa, niż się często wydaje — od drobnych przewinień, jak niechcący zacytowanie bez adekwatnego przypisu, aż po świadome „przejmowanie” czyjejś pracy. Dla doktoranta kluczowe jest wypracowanie dobrych nawyków: rzetelnego notowania źródeł, parafrazowania z podaniem autora, informowania o ewentualnych powtórzeniach własnych danych (self-plagiarism) i zachowania przejrzystości w każdej fazie pisania. Tylko wtedy można budować zaufanie i reputację w środowisku naukowym.o1