W świecie nauki istnieje wiele sposobów patrzenia na rzeczywistość i badania jej elementów – czasem tak różnych, że wydaje się, jakby należały do zupełnie odmiennych światów. Niektóre dziedziny naukowe opierają się na twardych danych liczbowych i eksperymentach, inne – na refleksji filozoficznej czy interpretacji znaczeń tworzonych przez ludzi. Zaprezentowany diagram (zawierający m.in. pozytywizm, postpozytywizm, fenomenologię, konstrukcjonizm społeczny, badania ilościowe, badania jakościowe i różne formy tzw. mixed methods) stanowi próbę usystematyzowania tych podejść.
W niniejszym „blog poście” przybliżam w zrozumiały sposób główne paradygmaty filozoficzne i odpowiadające im podejścia metodologiczne. Pokażę też przykłady, jak i dlaczego można (lub trzeba) łączyć różne nurty w jednej pracy badawczej, np. rozprawie doktorskiej.
1. Paradygmat jako sposób myślenia o rzeczywistości (PHILOSOPHY)
W naukach społecznych i humanistycznych (choć coraz częściej także i przyrodniczych) mówimy o paradygmatach – czyli fundamentalnych założeniach dotyczących:
- Ontologii: Jaka jest natura badanej rzeczywistości?
- Epistemologii: Czym jest wiedza, jak ją poznajemy, co uznajemy za „prawdę”?
- Aksjologii: Jakie wartości i etyka towarzyszą badaniu?
- Metodologii (w węższym sensie): Jakie narzędzia i metody są „legalne” w danym nurcie?
1.1 Pozytywizm (Positivism)
- Założenia: Świat jest obiektywny i istnieje niezależnie od obserwatora; wiedzę zdobywamy przez obserwacje i pomiary; dążymy do odkrywania „praw” (regularności, uniwersalnych zasad).
- Przykład badań: Eksperyment naukowy w laboratorium, ankieta na dużej próbie statystycznej, wnioskowanie ilościowe.
- Zastosowanie: Głównie w naukach przyrodniczych, częściowo w naukach społecznych (np. ekonomia w jej klasycznej odsłonie).
1.2 Postpozytywizm (Post-positivism)
- Założenia: Nadal zakładamy istnienie obiektywnej rzeczywistości, ale zdajemy sobie sprawę, że pełne jej poznanie jest trudne (nie jesteśmy w pełni wolni od błędów obserwatora czy kontekstu).
- Przykład badań: Quasi-eksperymenty w naukach społecznych, łączenie obserwacji ilościowych z pewną refleksją kontekstową.
- Zastosowanie: Psychologia eksperymentalna, socjologia ilościowa z elementami refleksji krytycznej.
1.3 Fenomenologia i konstrukcjonizm społeczny (Phenomenology, Social Constructivism)
- Założenia: Rzeczywistość jest w dużej mierze konstruowana przez ludzkie doświadczenia i sensy nadawane zdarzeniom. Wiedza powstaje w procesie interpretacji.
- Przykład badań: Wywiady pogłębione z pacjentami o ich subiektywnych odczuciach choroby; etnografia badająca codzienne rytuały społeczności.
- Zastosowanie: Nauki humanistyczne, częściowo nauki społeczne (kulturoznawstwo, antropologia, pedagogika, psychologia jakościowa).
1.4 Krytyczna teoria, postmodernizm, pragmatyzm
- Krytyczna teoria: Bada relacje władzy, hierarchii, dyskryminacji, dąży do emancypacji, często stosuje metody badawcze nastawione na zmianę społeczną (np. action research – badanie przez działanie).
- Postmodernizm: Sceptyczny wobec idei obiektywnej prawdy; opowiada się za wielością narracji i perspektyw, bywa bliżej sztuki i interpretacji literackich.
- Pragmatyzm: Skupiony na praktycznych konsekwencjach wiedzy; łączy dowolne metody (ilościowe i jakościowe), o ile przyczyniają się do rozwiązywania realnych problemów.
2. Metodologia (METHODS): Jak to badamy?
2.1 Badania ilościowe (Quantitative)
- Cechy: Pomiar, statystyka, hipotezy sformułowane przed zebraniem danych, standaryzowane narzędzia (np. kwestionariusz, test psychometryczny).
- Przykłady:
- Eksperyment (np. podzielenie respondentów na grupę kontrolną i eksperymentalną),
- Ankieta (np. tysiąc respondentów, uogólnianie na populację przy pomocy testów statystycznych),
- Analiza korelacyjna (poszukiwanie związków między zmiennymi).
- Kiedy wybrać: Gdy chcemy zidentyfikować prawidłowości, zależności o charakterze statystycznym lub testować hipotezy w sposób kontrolowany.
2.2 Badania jakościowe (Qualitative)
- Cechy: Zrozumienie znaczeń, kontekst, głębia wglądu w zjawisko; brak sztywnych hipotez na starcie (lub są one elastyczne); interpretacja w centrum uwagi.
- Przykłady:
- Wywiad pogłębiony, grupa fokusowa (badanie postaw, przeżyć, opinii),
- Etnografia (długotrwała obserwacja uczestnicząca w danej społeczności),
- Analiza treści lub analiza dyskursu (np. interpretowanie przekazów medialnych, rozmów).
- Kiedy wybrać: Gdy istotna jest subiektywna perspektywa uczestników, kiedy chcemy odkryć nowe wymiary problemu, badać kontekst kulturowy, interpretować sensy i znaczenia.
2.3 Metody mieszane (Mixed Methods)
- Cechy: Połączenie badań ilościowych i jakościowych, by uzyskać szerszy obraz.
- Przykłady:
- Triangulacja: W jednym badaniu przeprowadzasz ankietę (dane ilościowe), a następnie wywiady pogłębione, aby wyjaśnić lub poszerzyć wyniki.
- Sekwencyjne podejście: Najpierw badanie ankietowe, żeby ustalić skalę zjawiska, potem analiza wywiadów w celu pogłębienia wniosków (lub odwrotnie).
- Kiedy wybrać: Gdy jedno podejście nie odpowiada w pełni na złożone pytania badawcze, a łączenie metod daje lepsze zrozumienie problemu.
3. Praktyczne przykłady
- Pedagogika – postpozytywizm + metody mieszane
- Hipoteza: Nowa metoda nauczania matematyki poprawia wyniki uczniów.
- Działania: Projekt quasi-eksperymentalny (badania ilościowe porównujące klasy kontrolne i eksperymentalne) + wywiady jakościowe z nauczycielami, by poznać subiektywne spostrzeżenia i kontekst wdrożenia metody.
- Psychologia kliniczna – fenomenologia
- Cel: Zrozumieć przeżycia pacjentów z nowo zdiagnozowaną chorobą neurodegeneracyjną.
- Działania: Wywiady pogłębione, analiza narracji, skupienie na subiektywnych interpretacjach, potencjalne studia przypadków (case studies).
- Badania społeczne – krytyczna teoria (np. gender studies)
- Cel: Ukazać, jak stereotypy płci wpływają na decyzje rekrutacyjne w firmach IT.
- Działania: Analiza dyskursu w ogłoszeniach o pracę, badanie ankietowe pracowników (ilościowe) + wywiady jakościowe z osobami prowadzącymi rekrutację. Interpretacja w duchu krytycznym (analiza władzy, ról społecznych).
- Inżynieria środowiska – pragmatyzm
- Cel: Zaproponować nowe rozwiązania w gospodarce wodnej w mieście.
- Działania: Zastosowanie badań ilościowych (analiza danych o zużyciu wody, modelowanie hydrologiczne) i jakościowych (konsultacje społeczne, wywiady z przedstawicielami władz lokalnych) – wybór takiego zestawu metod, który najlepiej rozwiązuje praktyczny problem.
4. Jak wybrać właściwy paradygmat i metodologię?
- Zdefiniuj pytania badawcze: Czy chcesz odkryć uniwersalne wzorce i zależności (podejście ilościowe/pozytywistyczne), czy raczej zagłębić się w indywidualne przeżycia, konteksty społeczne (jakościowe/fenomenologiczne)? Może potrzebujesz obu perspektyw?
- Przeanalizuj kontekst dyscypliny: W fizyce czy biologii powszechny będzie paradygmat pozytywistyczny lub postpozytywistyczny, ale w antropologii i socjologii częściej spotkasz nurty interpretacyjne, konstruktywistyczne. Nie znaczy to, że nie można robić czegoś inaczej – o ile dobrze uzasadnisz.
- Sprawdź wymagania promotorów/recenzentów: W niektórych dziedzinach i na niektórych uczelniach oczekuje się przede wszystkim rygorystycznych analiz statystycznych, w innych – oryginalnych badań jakościowych lub badań zorientowanych na praktykę (pragmatyzm).
- Rozważ dostępne zasoby: Czy masz dostęp do szerokiej grupy ankietowanych (ilościówka), czy raczej do niewielkiej, ale za to wysoce wyselekcjonowanej próby (jakościówka)? Czy potrafisz wykorzystywać zaawansowane narzędzia statystyczne, czy też wolisz analizować narracje?
- Bądź otwarty na łączenie metod: Metody mieszane zyskują na popularności, bo pozwalają wykorzystać zalety obu światów (dane ilościowe dają szeroki obraz, a dane jakościowe – głębię).
5. Wyzwania i korzyści z łączenia perspektyw
- Wyzwanie: Spójne uzasadnienie teoretyczne. Jeśli sięgasz po paradygmaty o odmiennych założeniach ontologicznych i epistemologicznych (np. pozytywizm i konstrukcjonizm społeczny), musisz umieć uzasadnić, jak to pogodzić w jednej pracy.
- Korzyść: Wieloaspektowość wyników – docierasz do liczb i statystyk, ale także do ludzkich przeżyć i kontekstu. Możesz zaproponować bardziej przekonujące wnioski i rekomendacje.
6. Podsumowanie i wskazówki praktyczne dla doktorantów
- Zrozum swój „światopogląd” badawczy: Zadaj sobie pytanie, jak wyobrażasz sobie świat nauki i co uważasz za prawdziwe, obiektywne czy istotne. Wybór paradygmatu nie jest wyłącznie techniczny – wiąże się z filozofią i przekonaniami badacza.
- Poznaj wymagania swojej dyscypliny: Każda ma swoją tradycję metodologiczną, choć obecnie coraz częściej dochodzi do przenikania się metod (np. w psychologii jest sporo miejsca na badania mieszane, a w zarządzaniu często korzysta się zarówno z ankiet, jak i wywiadów pogłębionych).
- Dobrze zaplanuj metodę: Opisz w pracy doktoranckiej, dlaczego wybrałeś właśnie ten nurt (np. fenomenologiczny) i to narzędzie (np. wywiad narracyjny). Uzasadnij, że pozwoli Ci to najlepiej odpowiedzieć na Twoje pytania badawcze.
- Krytycznie analizuj wnioski: Jeśli stawiasz daleko idące tezy, zastanów się, czy Twoja metoda i paradygmat dają wystarczającą pewność. W konwencji ilościowej – czy próba była reprezentatywna i metody statystyczne poprawne? W jakościowej – czy zadbałeś o rzetelność interpretacji, triangulację, wiarygodność danych?
- Bądź elastyczny: Możesz zacząć z jednym podejściem, a w toku pracy odkryć, że warto przyjąć podejście mieszane. Ważne, byś potrafił uzasadnić te decyzje i zachować spójność merytoryczną.
Wnioski:
Zaprezentowany diagram dobrze obrazuje, że wybór między podejściem ilościowym a jakościowym (a w praktyce często hybrydą) nie jest wyłącznie kwestią stylu badawczego, lecz wynika z głębszych założeń filozoficznych – o tym, czym jest rzeczywistość i w jaki sposób można ją poznać. Zarówno pozytywizm, postpozytywizm, konstrukcjonizm, fenomenologia czy krytyczna teoria to ramy interpretacyjne, w obrębie których możesz prowadzić badania. Niezależnie od tego, na co się zdecydujesz, kluczowe jest klarowne uzasadnienie, spójna metodologia i odpowiednie dopasowanie metod do stawianych pytań.
Jeśli przygotowujesz rozprawę doktorską, zachęcam do uważnego przestudiowania wymagań swojej dyscypliny, konsultacji z promotorem i analizy literatury w Twoim obszarze badawczym. Świadome wybranie (lub połączenie) paradygmatów i metod zwiększy wartość naukową Twojej pracy i pomoże przedstawić wyniki w sposób rzetelny, interesujący i zrozumiały dla odbiorców. Powodzenia!