Jak stworzyć wizualną mapę przeglądu literatury przy pomocy Open Knowledge Maps? Praktyczny poradnik dla doktorantów
W gąszczu publikacji naukowych łatwo się pogubić – zwłaszcza gdy przegląd literatury jest rozległy i wielowątkowy. Open Knowledge Maps to bezpłatne narzędzie online, które pomaga w organizowaniu i wizualizowaniu najważniejszych artykułów związanych z wybranym zagadnieniem. Pozwala w prosty sposób zorientować się, jakie publikacje dominują w danym obszarze badawczym i jak są one ze sobą powiązane tematycznie. Poniżej znajdziesz krok po kroku wyjaśnienie, jak z niego skorzystać, wraz z praktycznymi wskazówkami dla doktorantów.
1. Czym jest Open Knowledge Maps?
Open Knowledge Maps (https://openknowledgemaps.org/) to platforma, która generuje tzw. „mapy wiedzy” (knowledge maps) w oparciu o dane bibliograficzne z różnych baz (m.in. PubMed dla nauk o życiu czy BASE dla wielodyscyplinarnych źródeł). Dzięki temu narzędziu można:
- Otrzymać przegląd najpopularniejszych i najbardziej istotnych publikacji w wybranym temacie,
- Szybko zidentyfikować kluczowe wątki tematyczne (tzw. klastery, grupy tematyczne) w literaturze,
- Ułatwić sobie wstępną selekcję źródeł do przeglądu literatury naukowej (system pokazuje do 100 najważniejszych artykułów pasujących do zadanego tematu).
2. Pierwsze kroki: logowanie i wybór bazy danych
- Wejdź na stronę https://openknowledgemaps.org/.
- Wybierz bazę:
- PubMed – głównie dla nauk medycznych, biologicznych i pokrewnych,
- BASE – obejmuje szerszy zakres dyscyplin (nauki społeczne, humanistyczne, przyrodnicze itp.).
Jeśli Twoja dziedzina to np. socjologia, psychologia, ekonomia albo inny obszar poza naukami medycznymi, lepiej sprawdzi się BASE. Natomiast gdy szukasz artykułów typowo z zakresu biomedycyny, farmakologii, weterynarii czy life sciences, wybierz PubMed.
3. Wpisz temat i rozpocznij wyszukiwanie
- Określ hasło główne: W polu wyszukiwania wpisz temat, który Cię interesuje (np. „impact of social media on mental health”).
- Wybierz zakres (opcjonalnie):
- Możesz ustawić filtrowanie po czasie (np. ostatnie 5 lat) czy wybrać sortowanie według „najtrafniejszych” (most relevant) bądź „najświeższych” (latest).
- Pamiętaj, że narzędzie ogranicza się do najważniejszych 100 wyników w wybranej bazie.
Przykład (psychologia społeczna):
impact of social media on mental health
lub
social media AND anxiety
Porada: Użyj operatorów logicznych (AND, OR, NOT) i cudzysłowów, by dokładniej zawęzić temat. Przykładowo, “social media” AND “mental health” wyszuka artykuły zawierające te frazy jednocześnie.
4. Analiza wygenerowanej mapy
Po chwili zobaczysz okrągłe „bańki” (bubbles), zwane także klastrami (clusters). Każda z nich grupuje artykuły, które łączy wspólny kontekst lub zestaw słów kluczowych.
- Nakładające się bańki (overlapped bubbles) sugerują tematy pokrewne; warto zwrócić uwagę, gdzie się one „stykają”, bo tam zwykle są publikacje najbardziej interdyscyplinarne.
- Tematy przewodnie: Po najechaniu kursorem na bańkę widzisz hasło tematyczne (np. „Adolescents”, „Narcissistic personality”, „Public health approach” itp.).
- Praktyczne wskazanie: Jeśli jakiś klaster jest szczególnie zgodny z Twoim pytaniem badawczym, kliknij w niego, żeby zobaczyć listę publikacji powiązanych z tym wątkiem.
5. Wyszukiwanie wewnątrz wizualizacji (filtrowanie)
Open Knowledge Maps umożliwia dodatkowe wyszukiwanie w obrębie już zebranych wyników. Jeśli Twoja mapa jest obszerna, a chcesz zawęzić ją do konkretnego podtematu:
- Dodaj nowe słowa kluczowe w polu „Search within map”.
- System automatycznie oznaczy publikacje, które pasują do nowego hasła.
Przykład:
Jeśli początkowo badałeś „impact of social media on mental health”, możesz zawęzić np. do adolescents, wpisując to słowo w wyszukiwarce wewnętrznej. W ten sposób sprawdzisz, które artykuły w obrębie wygenerowanej mapy dotyczą młodzieży.
6. Pobieranie pełnych tekstów artykułów (lub odniesień do nich)
Po kliknięciu na interesującą Cię publikację pojawi się lista szczegółów: tytuł, autorzy, źródło i często link do abstraktu lub do strony, skąd można ściągnąć pełny tekst (o ile jest w otwartym dostępie).
- Wiele artykułów jest otwartych (Open Access) – można je ściągnąć za darmo, np. w formacie PDF.
- Niektóre publikacje będą dostępne tylko z licencją: wtedy uzyskanie artykułu w całości wymaga dostępu przez bibliotekę uczelnianą lub płatną subskrypcję.
Porada: Jeśli artykuł nie jest dostępny w otwartym dostępie, możesz spróbować poszukać go w innych repozytoriach (ResearchGate, Academia.edu) lub skorzystać z systemu bibliotecznego swojej uczelni.
7. Praktyczne zastosowania w pisaniu przeglądu literatury
- Wyodrębnij główne kategorie tematyczne: Dzięki klastrom zobaczysz, które obszary są często badane razem. Możesz to wykorzystać, by zdefiniować podrozdziały w swojej pracy.
- Identyfikuj luki badawcze: Jeśli widzisz, że Twój wątek nie pojawia się wyraźnie w klastrach (albo występuje sporadycznie), może to sugerować, że w literaturze jest nisza do wypełnienia.
- Twórz wstępne bibliografie: Zamiast ręcznie przeglądać setki wyników, mapy pozwalają szybko namierzyć kluczowe artykuły (np. te, które często się pojawiają w kilku pokrewnych klastrach).
- Ułatwiaj pracę zespołową: Jeśli opracowujesz przegląd literatury wspólnie z innymi doktorantami, możesz podzielić się linkiem do wygenerowanej mapy. Każdy w zespole może analizować wybrane segmenty i dzielić się notatkami.
8. Wskazówki i ograniczenia, o których warto pamiętać
- Skupienie na 100 najważniejszych artykułach: Open Knowledge Maps pokazuje głównie do 100 publikacji. Może Cię to ominąć szczegółowe prace, zwłaszcza w rozległym polu badawczym.
- Algorytm i słowa kluczowe: Mapy tworzone są automatycznie – czasami artykuły mogą trafiać do klastrów w sposób nieintuicyjny. Zmieniaj i testuj różne kombinacje słów kluczowych, by uzyskać pełniejszy obraz.
- Nie zastąpi systematycznego przeglądu: Mapa jest świetnym punktem startowym, ale przy poważnej pracy doktorskiej i tak będziesz musiał przeprowadzić systematyczny przegląd, ocenić jakość badań, sprawdzić recenzowane źródła itp.
- Aktualność: Baza danych może mieć opóźnienia w stosunku do najnowszych publikacji. Jeśli Twój temat jest bardzo świeży, upewnij się, że śledzisz też nowsze źródła (np. Google Scholar, arXiv, SSRN – w zależności od dyscypliny).
9. Podsumowanie: dlaczego warto?
- Oszczędzasz czas: Zamiast samotnie buszować w dziesiątkach baz, jednym rzutem oka widzisz najpopularniejsze grupy artykułów związanych z tematem.
- Lepsza orientacja w literaturze: Mapy wiedzy dają „makro-perspektywę”. Widzisz najważniejsze kluczowe nurty badawcze, co pomaga w planowaniu struktury rozdziałów.
- Inspiracja do własnych badań: Bardzo możliwe, że znajdziesz interesujące, pokrewne tematy, o których nie pomyślałeś, a mogą być cenne dla Twojej rozprawy.
Pamiętaj jednak, że Open Knowledge Maps to tylko jedno z wielu narzędzi – potraktuj je jako wstępny kompas, który pozwoli Ci szybciej dotrzeć do najciekawszych regionów literatury naukowej. Dalsza, pogłębiona praca z pełnymi tekstami i krytyczna ocena źródeł jest niezbędna, aby stworzyć rzetelny i wartościowy przegląd literatury do rozprawy doktorskiej.
Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z przeglądem literatury, wypróbuj Open Knowledge Maps i zobacz, jakich inspiracji Ci dostarczy. Możliwe, że oszczędzisz sobie sporo czasu – i odkryjesz nowe wątki, które wzbogacą Twoje badania. Powodzenia!