W ostatnich latach coraz więcej mówi się o trudnej sytuacji psychicznej studentów studiów doktoranckich, szczególnie w naukach ścisłych i przyrodniczych. Nowe badania (m.in. opublikowane w „Nature Biotechnology”) wskazują, że intensywne wymagania akademickie i specyficzne warunki pracy w laboratoriach czy zespołach badawczych mogą nasilać symptomy lęku i depresji. W niniejszym artykule przybliżę najnowsze ustalenia dotyczące tego „kryzysu zdrowia psychicznego” oraz zaproponuję kilka działań, które mogą wesprzeć doktorantów w radzeniu sobie z presją.
1. Ogólny zarys problemu
a) Rosnąca świadomość stanu zdrowia psychicznego
Kilka lat temu głośno było o badaniach sygnalizujących, że doktoranci częściej doświadczają lęku i depresji w porównaniu z rówieśnikami spoza środowiska akademickiego. Powodów jest wiele – od nadmiernego obciążenia pracą, przez brak równowagi między życiem prywatnym a zawodowym, aż po niejasną przyszłość po ukończeniu studiów. Najnowsze dane z 2024 roku potwierdzają, że sytuacja się nie poprawia, a wręcz pogłębia.
b) Grupy szczególnie narażone
Niektóre grupy (np. doktoranci z mniejszości etnicznych, studenci z niepełnosprawnościami, osoby LGBTQ+) zmagają się z jeszcze większym stresem, wynikającym z dyskryminacji lub dodatkowych barier społeczno-ekonomicznych. Również kobiety w naukach ścisłych częściej wskazują na nierówności i poczucie wykluczenia. Zdrowie psychiczne staje się tu zarówno konsekwencją, jak i przyczyną trudności w utrzymaniu równego tempa rozwoju kariery naukowej.
2. Główne czynniki stresu i ich wpływ na zdrowie psychiczne
Badanie opisane w „Nature Biotechnology” (rys. 1) wyróżnia konkretne aspekty badań naukowych i pracy dydaktycznej, które mogą zaostrzać (exacerbate) lub łagodzić (alleviate) objawy lęku i depresji.
a) W obszarze Research (badań naukowych)
- Negatywne wzmocnienie, porażka i brak wsparcia
Wielu doktorantów doświadcza nieustannej krytyki, presji publikacyjnej, porażek eksperymentów i wrażenia, że „wszystko powinno działać od razu”. Brak technicznego i emocjonalnego wsparcia (np. ze strony promotora czy zespołu) sprzyja poczuciu osamotnienia i wypalenia. - Pozytywne czynniki: pasja do badań, elastyczność
Z drugiej strony, pasja do nauki, możliwości twórczego rozwiązywania problemów czy swoboda w organizacji pracy mogą łagodzić stres. Dla wielu doktorantów właśnie odkrywanie nowości jest kluczowym powodem, dla którego decydują się na karierę badawczą.
b) W obszarze Teaching (pracy dydaktycznej)
- Czynniki pogarszające: presja wystąpień publicznych, brak treningu
Nie wszyscy doktoranci otrzymują odpowiednie szkolenia z zakresu dydaktyki czy radzenia sobie z dużymi grupami studentów. Publiczne prezentacje i oceny ze strony studentów bywają źródłem silnego stresu, zwłaszcza dla osób nieśmiałych lub z mniejszym doświadczeniem w prowadzeniu zajęć. - Czynniki łagodzące: pozytywny feedback, relacje z innymi asystentami
Gdy doktorant otrzymuje konstruktywną informację zwrotną (od studentów, promotora czy bardziej doświadczonych wykładowców) i czuje wsparcie w zespole dydaktycznym, wzrasta poczucie kompetencji i satysfakcji z pracy.
3. Konsekwencje dla doktorantów i środowiska naukowego
a) Skutki dla zdrowia i jakości życia
Przewlekły stres i poczucie niepewności mogą prowadzić do długotrwałych problemów, takich jak zaburzenia lękowe, depresja, wypalenie zawodowe czy nawet trudności psychosomatyczne (np. bezsenność, dolegliwości żołądkowe). Część doktorantów rozważa przerwanie studiów lub zmianę ścieżki kariery w poszukiwaniu stabilniejszego środowiska pracy.
b) Oddziaływanie na naukę i innowacyjność
Spadek motywacji i rotacja doktorantów przekładają się na mniejszą efektywność badań oraz stagnację innowacyjności. Badania naukowe wymagają bowiem długotrwałego zaangażowania, ciągłości projektu i twórczego myślenia. Chroniczny stres może hamować rozwój nowych pomysłów, a uczelnie tracą potencjalnych przyszłych liderów naukowych.
4. Możliwe działania naprawcze i wsparcie
- Szkolenia z umiejętności miękkich i zarządzania stresem
Uczelnie mogą organizować warsztaty z zakresu radzenia sobie z presją, wystąpień publicznych czy zarządzania czasem. Wzorem są niektóre zagraniczne jednostki, gdzie takie programy stały się częścią obowiązkowego kształcenia doktorantów. - Poprawa relacji z promotorem
Jednym z najważniejszych czynników wpływających na dobrostan doktoranta jest mądry, wspierający promotor. Warto promować szkolenia dla promotorów i systemy mentoringu, aby relacja była bardziej partnerska i konstruktywna (np. ustalanie wspólnych celów, częste spotkania feedbackowe). - Wsparcie psychologiczne i poradnictwo
Wielu doktorantów nie ma odwagi lub czasu, by szukać pomocy u profesjonalisty. Uczelnie mogą zapewnić darmowe lub częściowo refundowane konsultacje psychologiczne, a także stworzyć anonimowe telefony zaufania czy grupy wsparcia. - Elastyczne podejście do pracy naukowej
Projekty doktorskie bywają nieprzewidywalne (nieudane eksperymenty, brak wyników). Uelastycznienie wymagań (np. w kwestii obowiązkowej liczby publikacji, rygorystycznych deadlinów) i stworzenie bardziej realistycznego harmonogramu może obniżyć presję i zapobiec wypaleniu. - Budowanie społeczności doktorantów
Grupy wsparcia, spotkania integracyjne czy fora dyskusyjne mogą dać poczucie, że doktorant nie jest sam w swoim stresie. Wspólne rozwiązywanie problemów (np. warsztaty wymiany doświadczeń) pomaga też w nawiązywaniu kontaktów zawodowych na przyszłość.
5. Co możesz zrobić jako doktorant?
- Monitoruj własny stan psychiczny: Zwracaj uwagę na sygnały wypalenia (np. ciągłe zniechęcenie, trudności z koncentracją, problemy ze snem).
- Szukaj wsparcia: Rozmowa z bliskimi, kolegami z zespołu czy innym doktorantem może pomóc złagodzić stres i przynieść nowe pomysły na rozwiązanie problemów.
- Korzystaj z zasobów uczelnianych: Jeśli Twoja uczelnia oferuje pomoc psychologiczną lub warsztaty, nie wahaj się z nich skorzystać.
- Ustalaj realistyczne cele: Podziel duże zadania badawcze na etapy, by cieszyć się małymi sukcesami.
- Pracuj nad zarządzaniem czasem: Techniki jak Pomodoro, określanie priorytetów czy blokowanie rozpraszaczy mogą zmniejszyć poczucie chaosu.
6. Podsumowanie
Kryzys zdrowia psychicznego wśród doktorantów w naukach ścisłych to złożony problem, w którym kluczową rolę odgrywa kultura akademicka, relacje z promotorami, a także szeroko pojęte warunki pracy naukowej i dydaktycznej. Presja związana z publikacjami, finansowaniem, perspektywami zawodowymi czy częstym brakiem wsparcia emocjonalnego może prowadzić do poważnych konsekwencji, zarówno dla jednostek, jak i dla kondycji całej nauki.
Ważne jest, aby zarówno uczelnie, jak i sami doktoranci świadomie podejmowali działania, które zadbają o zdrowie psychiczne w procesie edukacji na poziomie doktorskim. Wprowadzanie szkoleń z umiejętności miękkich, rozbudowa profesjonalnego wsparcia psychologicznego, poprawa mentoringu oraz tworzenie życzliwych społeczności badawczych to kierunki, które mogą przynieść realną zmianę.
Czas poświęcony na pracę nad sobą i swoje dobrostan wcale nie jest stracony – wręcz przeciwnie, to inwestycja w jakość badań i rozwój kariery naukowej na lata.