W toku prac badawczych – niezależnie od dziedziny – prędzej czy później przychodzi moment, w którym trzeba sformułować jasną i spójną argumentację. Dla doktoranta jest to szczególnie ważne: przekonująca argumentacja może zadecydować o tym, czy hipotezy zostaną zaakceptowane i czy wyniki badań spotkają się z uznaniem. Poniższa lista pięciu pytań pomoże Ci nadać argumentom odpowiednią strukturę. Przy każdym zagadnieniu wyjaśniam, dlaczego jest istotne i podaję przykłady.
1. Jakie jest moje twierdzenie? (What is my claim?)
Dlaczego to ważne?
- Twierdzenie (ang. claim) to punkt wyjścia każdej argumentacji. Jeśli nie wiemy, co tak naprawdę chcemy udowodnić, trudno oczekiwać, że odbiorcy (np. recenzenci, komisja doktorska) zrozumieją sens naszych badań.
- Bez jasno sformułowanego twierdzenia całe rozumowanie może sprawiać wrażenie chaotycznego i rozmytego.
Jak podejść do tego w praktyce?
- Sprecyzuj hipotezę lub tezę – np. „Stosowanie interaktywnych materiałów w e-learningu zwiększa motywację studentów kierunków medycznych o 20% w porównaniu z tradycyjnym nauczaniem.”
- Zweryfikuj, czy Twoje stwierdzenie jest mierzalne lub weryfikowalne – czy jest sposób, by je sprawdzić empirycznie? Czy można wykorzystać dane istniejące w literaturze, czy raczej konieczny będzie nowy eksperyment?
Przykład:
- „Badania przesiewowe metodą RT-PCR są skuteczniejsze w wykrywaniu grypy sezonowej niż testy antygenowe.”
To jest jasne i konkretne twierdzenie, które można poprzeć analizą danych.
2. Jakie przesłanki przemawiają za moim twierdzeniem? (What reasons support my claim?)
Dlaczego to ważne?
- Powody (ang. reasons) stanowią „rusztowanie” argumentacji – bez nich Twoje twierdzenie pozostaje gołe i niepodparte niczym konkretnym.
- Przesłanki pomagają odbiorcy zrozumieć, w jaki sposób doszedłeś do określonego wniosku.
Jak to zrobić?
- Wypunktuj logiczne powody, które pokazują, dlaczego uważasz swoje twierdzenie za zasadne.
- Przykładowo, jeśli twierdzisz, że aplikacje mobilne wspierają terapię behawioralną, to jednym z powodów może być wysoka dostępność smartfonów w populacji, co przekłada się na częstsze monitorowanie postępów.
- Zadbaj o spójność i hierarchię – powody powinny wynikać z siebie nawzajem lub przynajmniej uzupełniać się, a nie wzajemnie wykluczać.
Przykład:
- Twierdzenie: „Wprowadzenie praktyk mindfulness w miejscu pracy zwiększa produktywność działu IT.”
- Przesłanki (powody):
- Pracownicy IT są narażeni na stres wynikający z intensywnych projektów i krótkich terminów.
- Metody mindfulness w badaniach psychologicznych wykazują skuteczność w redukcji stresu.
- Niższy poziom stresu może przekładać się na wyższą koncentrację i efektywność.
3. Jakie dowody potwierdzają moje przesłanki? (What evidence supports my reasons?)
Dlaczego to ważne?
- Dowody (ang. evidence) stanowią konkretny fundament Twoich przesłanek. Dzięki nim Twoje rozumowanie nie jest tylko zbiorem przypuszczeń, ale zyskuje naukową wiarygodność.
- W zależności od charakteru badań mogą to być dane ilościowe (wyniki eksperymentów, analizy statystyczne) lub jakościowe (opinie respondentów, opisy case study).
Jak to zrobić?
- Przypisz konkretne źródła lub wyniki do każdej przesłanki – mogą to być cytowane artykuły naukowe, dane z Twojego własnego badania, statystyki z raportów branżowych itd.
- Zachowaj krytycyzm w doborze dowodów – wybieraj materiały wiarygodne, rzetelne i aktualne. Unikaj przywoływania źródeł o wątpliwej reputacji lub niezweryfikowanych.
Przykład:
- Kontynuując przykład z praktykami mindfulness w dziale IT:
- Dla przesłanki o stresie wśród pracowników IT można przywołać statystyki pokazujące, że 65% programistów zgłasza podwyższone zmęczenie i problemy z koncentracją w trakcie projektów.
- Dla przesłanki o skuteczności mindfulness można przytoczyć metaanalizę z czasopisma psychologicznego, wskazującą na istotny spadek objawów stresu u osób praktykujących mindfulness przez 8 tygodni.
4. Jak odnieść się do zastrzeżeń lub kontrargumentów? (How do I acknowledge objections?)
Dlaczego to ważne?
- W nauce kluczowa jest umiejętność rzetelnego odnoszenia się do krytyki. Pomijać kontrargumenty to jak liczyć na to, że słuchacze nie zauważą luki w naszej argumentacji.
- Rzetelna analiza zastrzeżeń podnosi wiarygodność Twojego stanowiska – pokazuje, że brałeś pod uwagę alternatywne interpretacje danych lub inne wyniki badań.
Jak to zrobić?
- Przedstaw możliwe kontrargumenty: „Niektórzy badacze twierdzą, że wzrost produktywności nie wynika z mindfulness, lecz z faktu, że…”.
- Wyjaśnij, dlaczego Twoja interpretacja jest mimo wszystko zasadna: „Jednak dane z naszego eksperymentu oraz aktualna metaanaliza wskazują, że efekt mindfulness pozostaje istotny nawet po kontroli tych czynników.”
- Unikaj postawy obronnej – raczej pokazuj, że jesteś świadomy słabych punktów i że Twoje wnioski są formułowane z uwzględnieniem różnych perspektyw.
Przykład:
- W temacie terapii mobilnej: „Krytycy twierdzą, że kluczowe może być samo wsparcie terapeutów, a aplikacja jest jedynie dodatkiem. Jednak w badaniach kontrolnych, w których grupa eksperymentalna korzystała z aplikacji bez stałego wsparcia, również zaobserwowano poprawę wskaźników zdrowia psychicznego.”
5. Jaka zasada (lub reguła) czyni moje powody istotnymi dla twierdzenia? (What principle makes my reasons relevant to my claim?)
Dlaczego to ważne?
- Tu chodzi o logiczne „spoiwo” łączące przesłanki z twierdzeniem. Często jest to reguła z obszaru metodologii, teorii naukowej lub podstawowe prawo logiki (np. modus ponens).
- Dzięki temu nie tylko stwierdzasz: „oto moje przesłanki i oto moje wnioski”, ale również pokazujesz, w jaki sposób jedno wynika z drugiego.
Jak to zrobić?
- Zastanów się, na czym opierasz swój wniosek – czy masz ramy teoretyczne, które pokazują, że coś musi prowadzić do czegoś innego?
- Odwołaj się do uznanych teorii lub założeń metodologicznych – w przyrodzie czy naukach społecznych często korzystamy z ustalonych praw i modeli, aby powiązać wyniki z wnioskami.
Przykład:
- Twierdzenie: „Regularna aktywność fizyczna obniża ryzyko nadciśnienia.”
- Zasada: Wielokrotnie potwierdzony mechanizm fizjologiczny wskazuje, że aktywność fizyczna poprawia pracę układu krążenia, prowadzi do spadku ciśnienia krwi w dłuższej perspektywie.
- Dzięki temu nie tylko mówimy, że „aktywność fizyczna wiąże się z niższym nadciśnieniem”, ale też potrafimy logicznie uzasadnić, dlaczego tak się dzieje (zasada fizjologiczna).
Podsumowanie
W pracy naukowej – a zwłaszcza na etapie doktorskim – umiejętność stworzenia przekonującej argumentacji jest niemal równie ważna, co same wyniki badań. Bez dobrej struktury argumentacji trudno obronić nawet najbardziej przełomowe odkrycia. Pięć pytań:
- Jakie jest moje twierdzenie?
- Jakie przesłanki je wspierają?
- Jakie dowody potwierdzają te przesłanki?
- Jak odnieść się do zastrzeżeń i kontrargumentów?
- Jaka reguła (zasada) sprawia, że przesłanki są istotne dla mojego twierdzenia?
to skuteczny sposób na uporządkowanie myśli i skonstruowanie argumentu, który będzie spójny, jasny i przekonujący.
Zachęcam do stosowania tego schematu przy pisaniu rozdziałów rozprawy doktorskiej, artykułów do recenzowanych czasopism czy nawet prac zaliczeniowych. W ten sposób zadbasz o to, by Twoja argumentacja była nie tylko dobrze uzasadniona, lecz także odporna na potencjalne kontrargumenty.